Elliðavatn er lindavatn, en vatn þess er grunnvatn sem kemur fram í lindum, ofan í vatninu sjálfu. Það rennur stöðugt í vatnið og það endurnýjast á um það bil fimm dögum. (Skoða útskýringu á lindavatni.)
Ekki er nóg með að Elliðavatn sé lindavatn, það er líka sigdældarvatn. Þau verða til þar sem sprungur afmarka svæði á tvo vegu. Vegna landreks og jarðskjálfta sígur landið á milli sprungnanna og þar myndast dæld þar sem vatnið safnast.
Frændi minn sagði að Þingvallavatn og Mývatn hefðu einnig myndast í sigdæld.
- Pælið í fimm dögum til að endurnýja vatnið. Ætli sé kraftur í lindunum eins og í nuddpotti?
- Þið ættuð að skoða loftmynd af vatninu eins og það er núna og bera saman við gamla kortið.
- Skoðið einnig vel hvar Elliðaárnar renna niður Elliðaárdal.
Elliðaárnar skila einungis hluta vatnsins til sjávar, hitt sígur ofan í jörðina og myndar grunnvatn.
Elliðavatn er mjög gamalt. Stærð þess hefur breyst, enda hafa hraun runnið í það. Um aldir var vatnið í tveimur hlutum og hafði tvö nöfn: Vatnsvatn og Vatnsendavatn:
Eftir að stíflu var komið fyrir við útfall vatnsins, efst í Elliðaánum hækkaði yfirborðið og vatnið stækkaði verulega.
Vatnsvatn!
Lífríki
Elliðavatn, Elliðaár og vatnasviðið er mjög lífríkt. Það á reyndar mjög oft við um lindavötn. Vatnið er grunnt (meðaldýpi er ~1 metri) og fá margar lífverur, bæði plöntur og smádýr þrifist við botninn vegna þess að sólargeislarnir ná til þeirra. Elliðavatn er frekar hlýtt og nær að hitna eða kólna í samræmi við lofthitann.
Fiskar
Í Elliðavatni og Elliðaánum lifa allar tegundir íslenskra ferskvatnsfiska: bleikja, urriði, lax, hornsíli og áll.
Lax
Elliðaárnar eru þekktar fyrir laxveiði. Laxarnir ganga í árnar utan af sjó. Þeir koma í hópum, þeir fyrstu í maí og síðan allt sumarið. Teljari er í ánum og geta komið nokkur hundruð laxar á sólarhring! Já, laxinn er í ánum, hann fer ekki í vatnið. Almennt lifir lax ekki í stöðuvötnum.
Að hausti, eða snemma vetrar, hrygnir laxinn, en fyrst breytist hann. Hængarnir verða flekkóttir og neðri skolturinn teygist fram og myndar krók. Hrygnurnar verða rauðar á kviðnum og mórauðar á bakinu. Þegar tíminn er kominn grefur hrygnan litla holu í botninn og síðan hefst ástarleikur. Þá nudda hængur og hrygna sér saman og hrogn (egg) og svil (sæði) spýtast í holuna. Hrognin frjóvgast. Hrygnan þyrlar svo smásteinum yfir.
Eftir hrygningu drepst laxinn eða gengur aftur til sjávar. Seiðin vaxa upp við árbotninn.
Ræktun
Í gegnum tíðina hefur laxaseiðum verið sleppt í Elliðaár með það í huga að fjölga löxum. Seiðin hafa ætíð verið fengin frá löxum úr Elliðaánum. Þá hefur þess verið gætt að ala seiðin undan mörgum foreldrum til að styðja við fjölbreytileika stofnsins.
Við fiskrækt af þessu tagi er mikilvægt að seiðin séu ættuð úr sama vatnakerfi. Ef notuð væru seiði úr öðrum ám er um að ræða fiska sem hafa aðlagast öðrum aðstæðum. Þessir aðkomufiskar æxlast síðan með þeim fiski sem fyrir er í ánum. Það getur veikt stofninn, sem þar hefur lifað og þróast í árþúsundir. Sama getur gerst ef eldisfiskur slæðist upp í árnar. Talað er um erfðamengun.
Ekki hefur verið sleppt seiðum í Elliðaárnar undanfarin ár en fylgst er með stofnstærðinni. Veiði og fjöldi göngufiska hefur aðeins minnkað undanfarin ár.
Urriði
Urriði heldur sig fyrst og fremst í vatninu sjálfu en finnur læki og ár sem renna í vatnið til að hrygna í. Hann fer ekki í saltan sjó. Sjóbirtingur er afbrigði af urriða sem lifir í sjó en hrygnir í Elliðaánum.
Bleikja
Bleikja er ríkjandi fiskur í Elliðavatni ásamt urriða. Henni hefur samt fækkað þar á undanförnum tveimur til þremur áratugum. Svo virðist sem rekja megi fækkunina til hækkandi hita í vatninu og fjölgun sýkinga af völdum sníkjudýra. Bleikjan hrygnir í vatninu sjálfu.
Áll
Ál er að finna í Elliðavatni og -ánum. Hann er vægast sagt leyndardómsfullur fiskur, enda sést hann sjaldan þó hann sé á svæðinu í nokkru magni.
Hann gengur í sjó til að æxlast og heldur alla leið í Þanghafið til þess. Seiðin berast svo norður með Golfstraumnum meðal annars til Íslands. Það ferðalag tekur 3-4 ár. Þegar þau koma hingað eru þau aðeins 5-10 cm. Þá þurfa þau að koma sér upp árnar og er það enginn leikur. Litlu álarnir geta reyndar skriðið upp á land í röku veðri og þannig komist framhjá hindrunum ánna. Þeir halda lengra eða gjarnan í smálæki sem renna í vatnið. Þar grafa þeir sig gjarnan í drullu.
Næst á dagskrá eru rólegheit í lífi álanna og hægur uppvöxtur í þó nokkur ár – allt að tíu. Þá nálgast kynþroski og állinn heldur af stað í Þanghafið, nú tíu sinnum lengri en þegar hann kom í árnar eða hálfs til eins metra langur.
- Reynið að sjá lax í Elliðaánum. Ef þið farið í ljósaskiptunum að hausti er möguleiki að sjá laxa í ástarleik.
- Af hverju hafa margir áhyggjur af laxeldi í sjó? Hvað ætli sé hægt að gera til að draga úr þeim?
- Umfjöllun um fiska og ýmis verkefni þeim tengd.
Fuglar
Það kemur líklega ekki á óvart að fuglalíf á hinu næringarríka Elliðavatni er blómlegt. Margar tegundir verpa við vatnið.
Þar má til dæmis sjá himbrima sem er óumdeilanlega fallegur fugl. Hann er stór og mikill og nokkuð grimmur en hann getur gleypt í sig andarunga og fiska eins og ekkert sé. En mikið er hann nú góður við ungana sína þegar hann syndir með þá á bakinu. Himbrimi þarf mikið pláss og á Elliðavatni og í næsta nágrenni eru oft einungis þrjú pör.
Annars eru ýmsar tegundir anda algengar á vatninu svo sem toppönd, skúfönd, duggönd auk stokkandar. Jú og álftir og gæsir.
Góðir fuglaskoðunarstaðir eru víðs vegar við vatnið og eins við árnar og votlendi í kringum það. Hér er kort sem sýnir nokkra aðgengilega staði – merktir með bleiku.
- Hlustið á hljóð himbrimans við Elliðavatn – eða á Fuglavefnum.
- Fylgist með fuglum við vatnið og veltið fyrir ykkur atferli þeirra og útliti.
- Umfjöllun um fugla í votlendi og við vötn og ýmis verkefni þeim tengd.
Smádýralíf
Smádýralíf er mjög gróskumikið í Elliðavatni. Þar lifa margir einstaklingar og margar tegundir. Dýrin:
- festa sig við steina í fjörunni,
- lifa í botnseti úti í vatninu,
- svífa um eða synda í vatnsbolnum.
Gróður
Elliðavatn er gróðurríkt og þar vaxa t.d. síkjamari, gras- og hjartanykra auk ýmissa smárra þörunga.
Mengun
Vaxandi byggð í kringum Elliðavatn og –árnar hefur áhrif á gæði vatnsins. Þannig hefur sýnt sig að vatn úr holræsum og götuafrennsli mengar og hefur slæm áhrif á botndýralíf. Nú er þetta afrennsli leitt í sérstakar settjarnir. Þar hreinsast vatnið áður en það fer út í árnar.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Fiskar
Að rækta lax
Bein tilvitnun í vef Náttúrufræðistofu Kópavogs (efnið er nú horfið af vefnum en stendur fyrir sínu):
Vegna eðli laxa að hrygna í heimaá sinni hafa sérstakir laxastofnar þróast í mörgum ám. Laxastofn í tiltekinni á er sérlega aðlagaður umhverfinu í þeirri á. Ár á Íslandi eru ólíkar að efnasamsetningu, hitastigi, vatnsrennsli og fæðuframleiðslu. Þessir þættir hafa ýmis áhrif á laxinn, til dæmis hve gamall hann er þegar hann gengur til sjávar og hvenær hann verður kynþroska.
Í sumum ám á Íslandi stafar villtum laxi hætta af eldislöxum sem sloppið hafa úr eldisstöðvum. Í sumum tilfellum er erfðaefni eldislaxa öðruvísi en villtra laxa og ef laxarnir blandast getur það rýrt erfðafjölbreytni villtra laxastofna. Eldislaxar sem sloppið hafa úr haldi geta einnig lent í samkeppni við villta laxa um fæðu og hrygningarsvæði í ánum.
Fuglaskoðunarstaðir
Jóhann Óli Hilmarsson fuglafræðingur benti á staðina sem sýndir eru á kortinu.
Á Elliðaánum (efsta hluta / Dimmu) má stundum sjá straumendur á vorin og gulendur á veturna, auk stokkanda.
Við Helluvatn og tjörn norðan vegar halda sig stundum gráhegrar (merkingar lengst til hægri á kortinu).
Rannsóknir – vöktun
Á vef Hafrannsóknastofnunar má kynna sér rannsóknir á Elliðavatni og Elliðaánum. Veljið LEIT og sláið inn Elliðavatn eða Elliðaár sem leitarorð.
Elliði
Ketilbjörn hét landnámsmaður og skip hans hét Elliði. Hann mun hafa siglt skipi sínu í voginn og lagt þar að landi. Af því eru heiti Elliðavogs, Elliðaánna og Elliðadals komin.