Öll þessi dýr eru aðlöguð vatni og aðstæðum þar.
Þið ættuð endilega að fara í vettvangsferð og skoða smádýrin í ferskvatninu. Hér er sagt frá hvernig best er að bera sig að.
Klæðið ykkur vel og hafið með heppilegan búnað.
Ýmist er hægt að skoða á vettvangi það sem veiðist, heima eða í skólanum.
Munið að koma vel fram við öll dýr og þegar þið eruð hætt að rannsaka þau ættuð þið að skila þeim aftur heim til sín.
Hvernig veiða má smádýr til að rannsaka
Smádýr á steinum:
- Setjið svolítið vatn í bakka
- Takið stein, sem er á strandsvæði vatns, á lækjar- eða árbotni, varlega upp og haldið bakkanum undir honum
- Burstið steininn varlega með mjúkum uppþvottabursta, eða fingrunum og safnið því sem losnar í bakkann
Smádýr á sundi:
- Notið háf til að fanga dýrin
- Setjið dýrin sem nást í ílát með vatni
Stundum er gott að hella í gegnum sigti og setja svo það sem situr í sigtinu varlega (nota mætti dropateljara) í bakka með svolitlu vatni.
Mjög smásæ smádýr á sundi:
- Takið vatn í fötu
- Athugið hvort þið sjáið einhver dýr í vatninu
- Setjið svolítið af vatninu í glært ílát og horfið enn betur – jafnvel í gegnum stækkunargler
Smádýr í leirbotni:
- Takið dágott sýni af leir og setjið í bakka ásamt svolitlu vatni
- Látið setjast til
- Leitið eftir lífverum
Víðsjá
Til að skoða smádýr í víðsjá er gott að nota agntöng (pinsettu) eða dropateljara til að ná dýrunum og setja á disk (petrisskál) sem passar undir víðsjá.
Börn í vettvangsferð… sull!
Margar tegundir skordýra eru háðar vatni á einhverjum hluta ævinnar. Þannig verpa til dæmis mýflugur (rykmý og bitmý) og vorflugur í vatn, lirfur þeirra vaxa upp í vatninu sem síðan púpa sig. Að lokum fljóta púpurnar upp á yfirborðið og út úr þeim fljúga fullorðnar flugur.
Lirfur bitmýs festa sig á undirlag en sía næringu úr vatninu með hjálp dúskanna sem þær eru með á hausnum. Eins og nafnið bendir til bíta þessar flugur, en það gera reyndar aðeins kvenflugurnar. Blóðið er nauðsynleg næring til að geta myndað egg.
Tjarnartíta er vatnaskordýr. Hún er fjörug og syndir fallega með þessar löngu fætur! (Tjarnartíta kallast líka ræðari.)
Rykmýslirfur lifa í vatni og skríða áfram á gangvörtum. Á myndinni er líka fullorðin fluga.
Brunnklukka er skordýr sem er alla ævi í vatninu. Hún getur samt flogið upp en það er sjaldgæft að hún geri það. Lirfan er kölluð vatnsköttur.
Lirfur vorflugna gera sér hús úr plöntuleifum eða sandkornum og nota silki sem þær framleiða sjálfar til að líma byggingarefnið saman. Með þessu verða lirfurnar þyngri og rekur ekki eins auðveldlega með vatnsstraumi.
Það er mjög gaman að fylgjast með brunnklukku á sundi. Reglulega fer hún upp á yfirborðið og sækir sér súrefni sem hún geymir í loftbólu undir vængjunum.
Lirfa og fullorðin brunnklukka eru rándýr. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er sagt að hún sé baneitruð – en það er líklega ekki rétt.
Hefurðu lent í bobba?!
Ertuskel og vatnabobbi eru lindýr. Ertuskelin lifir á botninum nokkuð frá landi.
Krabbadýr sem eru svo lítil að þau sjást illa nema í gegnum smásjá eða víðsjá: vatnaflær, árfætlur og skelkrebbar. Þarna er einnig hýdra eða armfætla sem telst til holdýra, en hýdran er hol að innan og verulega sérkennileg.
Röránar lifa í rörum í botnleðjunni. Rörin eru gerð úr slími frá orminum sjálfum og ögnum úr leðjunni. Röránarnir hreyfa sig taktfast en draga sig ofan í rörin við minnstu truflun.
Vatnamaurar eru loðnir um fæturna sem auðveldar þeim sundið.
Skoða má myndir og fræðast enn frekar um þessi smádýr og önnur á Greiningarlyklum um smádýr.
Einnig er mælt með bókunum:
KENNARAR / FULLORÐNIR
Tæki til stækkunar
Hér er talað um víðsjár sem henta mjög vel í kennslu í grunnskóla. Smásjár eru erfiðari í notkun og umgengni, en þær henta einkum fyrir það sem er mjög smásætt.
Oft er hægt að nota myndavélar, t.d. símamyndavélar, til þess að mynda eitthvað lítið og skoða það síðan og stækka í tölvunni. Þá getur margt skýrst.
Tengja má myndavélar eða tölvur við sumar víðsjár og hugsanlega skoða með nemendahópi á stórum skjá eða með myndvarpa.
Dropateljarar – ábending
Til eru dropateljarar úr plasti sem auðvelt er að skera framan af þannig að stúturinn verði víðari og ráði þannig við stærri smádýr.