Í Reykjavík eru garðar og ræktuð svæði. Ofan við byggðina má sjá skógræktarsvæði og lúpínubreiður. Þegar lengra er haldið eru gróðurlendin náttúrulegri, en einnig sjáum við sveitabæi sem tilheyra Reykjavík, einkum á Kjalarnesi og þar eru tún og annað landbúnaðarland.
Víða hefur garðagróður dreift sér út fyrir garðana. Sumum tegundum er erfitt að halda í skefjum. Á einstaka blettum í þéttbýli má sjá villtan, upprunalegan gróður.
Margt spilar inn í hvaða plöntur vaxa á tilteknum stað og má þar nefna: veður, landslag, snjóþyngsli, jarðveg, raka, nálægð við sjó, jarðhita og fleira.
Jarðvegur er annað heiti yfir mold. Í jarðvegi skiptir næring, kornastærð, sýrustig og fleira máli fyrir gróðurinn.
Vistgerð er landeining með ákveðin einkenni hvað varðar gróður, dýralíf, jarðveg, undirlag og loftslag. Innan sömu vistgerðar eru aðstæður þannig að þar þrífast svipuð samfélög plantna og dýra.
Segja má að með vistgerðaflokkun sé verið að lýsa ólíkum búsvæðum.
Vistgerð þéttbýlisins er bara bleik!
Vistgerðir
Á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands má skoða ólíkar vistgerðir bæði við sjávarsíðuna og á landi. Þar eru vistgerðakort.
- Pælið vel í vistgerða-kortasjánni og kynnist því hvernig hún virkar.
- Skoðið kortin með tilliti til gróðurs og lítið á lýsingar á svæðum í landi Reykjavíkur.
Verkefni um gróður
1. Árstíðir og gróður
Þið gætuð fylgst með sömu plöntunni, eða plöntum af ákveðinni tegund þroskast. Hver er meðalhæð einstaklinga af ákveðinni tegund? Hverjir eru helstu viðburðir í lífi plantna?
Takið myndir, teiknið myndir, lýsið með orðum.
2. Rætur – stöngull – laufblöð – blóm/fræ
- Skoðið myndir og umfjöllun um þessa hluta jurtanna í plöntuhandbókum. Pælið í fjölbreytninni.
- Skoðið þetta hjá jurtum úti í náttúrunni og berið saman ólíkar tegundir. – Þið megið sleppa rótunum.
- Á myndinni hér að framan er allt meira og minna grænt en fjölbreytt engu að síður. Takið ykkar eigin mynd sem er að mestu leyti græn.
3. Plöntusöfnun
- Hvernig væri hægt að safna plöntum án þess að slíta þær upp?
- Ef þið viljið varðveita plöntur er best að þurrka þær með því að láta þær hanga á hvolfi eða pressa þær á milli dagblaða.
4. Könnun gróðurlenda
Líffræðingar nota mismunandi aðferðir til að rannsaka gróðurlendi. Algengt er að vinna innan afmarkaðra reita, eða við ákveðna línu sem lögð er út. Þeir tala þá um að taka snið. Með þessum aðferðum er rannsakað eins konar sýnishorn af stærra svæði.
Dæmi 1: nota húllahring og láta hann lenda tilviljanakennt á svæðinu sem rannsakað er. Greina plöntur innan hringsins.
Dæmi 2: taka snið með því að leggja línu frá einum stað til annars þar sem aðstæður eru ólíkar; frá fjöru og upp á land, upp og niður brekku, frá hrauni í móa o.s.frv. Greina plöntur sem vaxa við línuna.
Sögur af plöntum
Lambagras
Undir lambagrasinu er ein myndarleg rót og út frá henni teygja sig smáir rótarangar. Upp af rótinni vaxa margir stönglar. Þeir eru allir álíka langir og svo situr fallegt bleikt blóm á endanum. Innan í þéttri „þúfunni“ myndast notalegar aðstæður. Þar er loftið kyrrt, rakt og hlýtt.
Lambagras blómstrar á vorin, þegar lömbin koma í heiminn.
Lambagras vex mjög hægt og lifir lengi. Rannsóknir á lambagrasi í Alaska hafa sýnt að lambagras getur orðið að minnsta kosti 300 ára.
- Skoðið með stækkunargleri blóm lambagrass og takið eftir ólíkum kynjum blómanna. Hver planta getur borið einugis kven- eða karlblóm eða bæði og er þá tvíkynja.
- Skoðið laufblöðin með stækkunargleri. Sjáið þið mun á stærð þeirra eftir því hvar á þúfunni er?
- Mælið þvermál og hæð að minnst kosti tíu lambagrasþúfna. Hvert er meðaltalið? Leitið að stærstu plöntunni. Hvað er hún stór?
Baldursbrá
Baldursbrá vex víða í byggð og á athafnasvæðum, til dæmis á malarkenndum lóðum og við vegi. Í gamla daga var henni stundum plantað, til dæmis á þökum torfbæja, vegna þess hvað hún þótti falleg. Hún er líka algeng við sjávarsíðuna.
Baldursbrá er af körfublómaætt. Í hverri körfu eru hvít blóm yst og lítil gul blóm í miðjunni.
Elskar mig, elskar mig ekki, elskar mig….
- Rannsókn: Mælið stærð að minnsta kosti tuttugu karfa, þar sem blómin eru sprungin út. Hver er stærð þeirrar stærstu og minnstu? Hver er meðalstærðin?
- Skoðið blómin í víðsjá. Athugið sérstaklega hvernig gulu blómin raðast.
Baldursbrá er nefnd eftir Baldri sem var einn af norrænu guðunum. Hann var sonur Óðins og Friggjar. Hann var fallegur og ljós bæði á brún og brá (brá = augnhár og augnlok).
Oft má sjá flugur á plöntum. Hvað eru þær að gera?
Krækilyng
Krækiber vaxa á krækilyngi. Úr þeim má gera saft, súpu, hlaup og sultu, setja þau út á graut eða borða þau beint.
Laufblöð krækilyngs sveigjast aftur og mætast jaðrarnir. Laufblaðið myndar þannig eins konar hólk. Þar sem jaðrarnir mætast er áberandi ljós lína.
Krækilyngið blómstrar mjög snemma á vorin smásæjum vínrauðum blómum. Karlkyns æxlunarfærin, fræflarnir, teygja sig langt út úr blóminu.
Lyng og kjarr er trjákennt.
Krækilyng og krækiber:
- Sjáið þið hvítu línuna þar sem jaðrarnir mætast?
- Finnið krækilyng í apríl eða byrjun maí og athugið hvort það er að blómstra. Sjáið þið fræfla? Komið við þá. Hafið þið fundið svona snertingu fyrr?
- Tínið ber í ágúst eða september.
Fíflar
Margar tegundir af fíflum!!
Í Reykjavík eru túnfíflar mjög áberandi á grasflötum eins og nafnið bendir til. Annars eru til mjög margar tegundir af fíflum eins og þið getið séð ef þið skoðið blómabækur.
Fíflar eru af körfublómaætt. Hvert blóm er í raun og veru samsett af mörgum litlum gulum blómum í körfu. Eftir blómgunartíma lokast karfan en opnast nokkru seinna og þá sem biðukolla. Þetta er svolítið eins og töfrabrögð. Fræin geta svo flogið af stað. – Ef mikið er um stéttar og malbik í umhverfinu, eins og oft er í þéttbýli, eru talsverðar líkur á að fræið lendi á óheppilegum stað þar sem það nær ekki að festa rætur.
Í erlendum rannsóknum hefur komið fram að fíflar sem vaxa í borgum eru með aðeins þyngri fræ og minni svifhár. Það verður til þess að þau svífa ekki eins langt og lenda nálægt móðurplöntunni, þar sem er líklega einhver jarðvegur.
Blómstrandi fífill og biðukolla – (SH):
- Skoðið nákvæmlega líkamsbyggingu túnfífils á öllum þroskastigum, einkum blómin. Hvað ætli séu mörg blóm í hverri körfu? Sjáið þið fræfla og frævur? Hvað ætli séu mörg fræ á hverri biðukollu?
- Reynið að finna fleiri en eina tegund fífils. Hver er munurinn á tegundunum?
- Hvað er fíflamjólk?
Vallhumall
Vallhumall er algeng planta. Hana má sjá allan ársins hring enda rotnar plantan seint, verður bara brúnleit og trjákennd.
Um ólíkt útlit líkamshluta plantna eru höfð sérstök orð. Við kynnumst þeim þegar við skoðum plöntuhandbækur. Um laufblöð vallhumals er sagt að þau séu loðin, stakstæð og tvífjöðruð.
Lyfjagras
Takið eftir hvernig laufblöðin liggja niðri við jörð. Ef þið komið lauslega við þau getið þið fundið að þau eru klístruð. Litlar pöddur festast í slíminu og síðan gefa laufblöðin frá sér efni (ensím) sem melta þær. Lyfjagras fær þannig næringu úr litlum pöddum.
Athugið hvort þið sjáið leifar smádýra á laufum lyfjagrass. Er það fótur, haus eða búkur?
Þistill
Sums staðar í Reykjavík vex þistill. Hann barst til Íslands með mönnum fyrir hundruðum ára. Í gamla daga var hann notaður til lækninga. Þistill vex hér og hvar í og við byggð. Í Reykjavík er hann gjarnan á stöðum eða lóðum þar sem ekki eru ræktaðir garðar og enginn virðist beinlínis sjá um.
Laufblöðin eru með þyrnum og auðvelt er að stinga sig á þeim.
Þistill er þjóðarblóm Skota.
Ljónslappi
Stöngull ljónslappa er aðeins ofan í jarðveginum, sterklegur og vex lárétt. Útfrá þessum jarðstöngli vaxa laufblöð og eru þau með löngum stilk og handskipt. Blómin láta lítið yfir sér gulgræn og fremur einföld í byggingu. Það er samt áhugavert að skoða þau í víðsjá.
Einhverjum datt í hug að laufblöðin minntu á lappir á ljóni!
Risahvannir – VARÚÐ
Tröllakló og bjarnarkló eru eitraðar plöntur. Safi plantnanna veldur sviða í húð og útbrotum, einkum ef sólin skín jafnframt á húðina. Farið varlega!
Þessar tegundir voru báðar fluttar til landsins á síðustu öld, og hafa verið nokkuð vinsælar sem skrautjurtir í görðum. Þær sá sér töluvert og eru ágengar.
Um plöntur almennt
- Veljið fleiri plöntur til þess að skoða nákvæmlega og kynna ykkur sérstaklega.
- Skrifið nokkur orð um hverja plöntu og takið mynd af henni eða teiknið. Hvað er áhugavert við plöntuna?
- Finnið eins margar tegundir af plöntum og þið getið sem hafa sama eða svipaðan blómlit, eru til dæmis með gul blóm.
- Skoðið fræ að hausti og safnið þeim til frekari skoðunar heima eða í skólanum. Hvernig ætli þau dreifist í náttúrunni?
- Takið eftir hvernig skrautplöntur dreifa sér út fyrir garða.
- Hópverkefni: Búið til minnisspil þar sem þið eigið að para saman mynd af plöntu og heiti hennar.
Efni um plöntur:
- FLÓRUSPILIÐ
- Þjóðarblómið holtasóley – þemahefti
- Plöntuvefurinn
- Flóra Íslands – á vef Lystigarðsins á Akureyri
Garðablóm
Garðablóm eru skrautplöntur sem eiga ekki uppruna í íslenskri náttúru en hafa verið fluttar inn og ræktaðar hér til að setja í garða. Þessar plöntur þurfa að vera harðgerðar til að þola íslenskar aðstæður.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Vistgerðir
Eftirfarandi orð eru höfð um ólík plöntusamfélög á þurru landi: Moslendi, mólendi, graslendi, blómlendi, kjarr- og skóglendi og ræktað land. Ef til vill má sjá fyrir sér hvers konar plöntur eru mest áberandi á hverjum stað?
Vísað er á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands varðandi ólíkar vistgerðir. Börn á grunnskólaaldri þurfa stuðning til að skilja þennan vef og átta sig á virkni hans. – Hér er rætt um vistgerðaflokkun í þættinum Landanum.
Ekki er ástæða til að fara djúpt í vistgerðir, þ.e. börnin þurfa alls ekki að þekkja mismunandi vistgerðir. Það sem er mikilvægt fyrir þau að vita er að til eru margar og ólíkar vistgerðir og búið hefur verið til kerfi til að kortleggja þær og stór hluti landsins hefur verið kortlagður. Það er meðal annars gagnlegt til að fylgjast með breytingum og meta land.
Baldur og baldursbrá
Eins og fram kemur í fræðsluefninu er baldursbrá nefnd eftir Baldri hinum hvíta Ás úr goðafræðinni. Hér er frásögn um hann:
Risahvannir
Lesa má meira um hinar óhugnanlegu risahvannir á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands.
Mold ert þú
Mold ert þú: jarðvegur og íslensk náttúra – áhugaverð bók eftir Ólaf Arnalds.
Að vinna með gróður
Orð sem lýsa plöntum
Notuð eru sérstök orð til að lýsa plöntum. Þetta eru fagorð og merking þeirra er afgerandi. Dæmi um svona orð eru:
- jarðlægir, skriðulir, uppréttir stönglar
- stakstæð, handsepótt, heilrend, loðin blöð
- Þegar blóm eru ekki stök á stöngulendum vaxa þau í ákveðnum blómskipunum. Dæmi um blómskipanir: hálfsveipur, karfa, klasi
- blómhlutar í blómum: bikarblöð, krónublöð, fræflar og frævur
- stólparót og trefjarót
Fremst í handbókum* er hægt að fá yfirlit um merkingu orðanna. Um leið fær lesandinn tilfinningu fyrir fjölbreytni líkamsbyggingar plantna. Ekki ætti að leggja það á nemendur að læra þessi orð – fremur að velta þeim fyrir sér (þau eru t.d. sum lýsandi).
*Einnig skal bent á FLÓRU ÍSLANDS – Blómplöntur og byrkningar sem er stór og mikil bók, eins konar biblía með ótal teiknuðum myndum.
Þroski yfir árið
Sumarið er tíminn fyrir plöntuskoðun, EN á vorin er hægt að fylgjast með þeim senda ferska anga sína upp á móti birtunni, á haustin má sjá plöntur bera fræ eða ávöxt og sölna og á veturna má sjá plöntur sem eru nú kannski ekki upp á sitt besta! Fjölærar plöntur eru með lifandi rætur og jarðstöngla. Einæru plönturnar treysta algjörlega á fræin. Lyng og trjágróður lifa vetrartímann nokkuð óbreytt (nema lauftré sem fella laufið) en eru þó í hálfgerðum dvala.
Lærdómsríkt er að gefa plöntum gaum allan ársins hring og átta sig á lífi þeirra og helstu viðburðum. Getur verið skemmtilegt að reyna að þekkja algengar plöntur að vetri til. Sumar tegundir eru seigar og rotna seint t.d. njóli, vallhumall, baldursbrá, gras. Þær má líka nota í listaverk.
Börn gera sér ekki endilega grein fyrir að trjágreinar séu lifandi á veturna og skemma mögulega trén óaðvitandi. Að setja nokkrar afklipptar greinar í blómavasa í feb-mars sem springa síðan út er góð leið til að sýna lífið!
Frævun
Fylgjast með flugum og fiðrildum á blómum. Hvaða flugur eru þetta (humlur, randaflugur, geitungar, …)? Hvað eru þær að gera? Eru þær margar? Hvernig fara þær að?
Fræ
Að hausti mætti skoða fræ plantna sérstaklega. Þeim mætti mögulega safna og sá að vori. Eins væri áhugavert að velta fyrir sér hvernig fræin dreifast (svífa, skjótast, hengjast á dýr …).
Áhugavert er að sá fræi og fylgjast með þegar planta vex upp úr moldinni. Gott er að nota sólblómafræ, radísufræ eða baunir. Hægt er að láta fræ spíra í rökum pappír – s.s. munnþurrku. Með því móti má beinlínis sjá hvernig fræið þrútnar og rót og stöngull myndast. Fyrstu laufblöðin sem sjást kallast kímblöð – þau myndast inni í fræinu. – Stundum má sjá spíruð fræ í ávöxtum, t.d. eplasteina.
Að safna jurtum
Ef plöntum er safnað er mikilvægt að það sé gert í hófi og tækifærið notað til að vinna ítarlega með þær: skoða með víðsjá / stækkunargleri, pressa eða þurrka. Mögulega merkja og setja í möppu – eins og í gamla daga!
Safna má jurtum á óbeinan hátt með því að mynda þær í réttu umhverfi. Ef myndavélin er góð er hægt að stækka á skjánum og sjá plöntulíffæri og fleira mjög vel.
List
Einkennandi fyrir plöntur umfram annað er fegurð. Að nota plöntur sem innblástur í listsköpun blasir við. Nokkur dæmi um nálgun:
- Að koma auga á listaverk náttúrunnar, eins og hún er, og mynda þau eða „ramma inn“ með myndaramma eða bandi.
- Horfa í gegnum hólk, t.d. klósettrúllu, og takmarka þannig sjónsviðið – finna fallega mynd. Gæti verið gott að setjast eða leggjast á jörðina.
- Útbúa plöntuskreytingu úr þurrkuðum plöntum / sölnuðum plöntum
- Prófa að vefa úr greinum og / eða háu grasi.
Athugun á gróðursamsetningu og útbreiðslu
Hér er lýst mismunandi leiðum til að skoða gróðurlendi:
Athuga gróður innan afmarkaðs reits. Til að reitirnir séu valdir af tilviljun mætti henda húllahringjum út frá völdum punkti og skoða síðan og greina plönturnar innan hvers hrings.
—
Skoða mætti gróður sem vex við línu sem sett er upp í náttúrunni.
Línu mætti til dæmis leggja:
a) út frá fjöru stöðuvatns eða sjávar og upp á land
b) frá hlíðarfæti og upp brekku
c) frá einu vistkerfi í annað (trjálundur – graslendi eða mói – hraun)
Annað hvort mætti skoða plöntur meðfram allri línunni eða með reglulegu millibili, einkum ef línan er löng.
Aðstæðurnar
Áhugavert er að íhuga hvaða gróður vex hvar og hvað einkenni kjöraðstæður ólíkra tegunda.
Áhugavert er að skoða hvernig fyrirbæri og aðstæður í umhverfinu hafa áhrif á vöxt gróðurs. Staðir eru skuggsælir, berangurslegir, grýttir, votir, þurrir, með ólíkum jarðvegi og svo framvegis.