Skvamp!
Við getum séð fugla á sundi á ám, tjörnum og vötnum, aðrir spígspora á sínum löngu leggjum í bleytunni og við vatnsbakka. Fuglar sem lifa í votlendi eru gjarnan flokkaðir sem vaðfuglar og vatnafuglar. Vatnafuglarnir synda en vaðfuglarnir vaða (vaðfuglinn óðinshani syndir þó.)
Fuglarnir eru sérstaklega aðlagaðir búsvæði sínu og kemur það skýrt fram í fótum og goggi. Það er nú ekki ónýtt að hafa sundfit – meira að segja mennirnir setja stundum á sig sundfit til að synda hraðar. Nú eða vera háfættur og komast almennilega út í vatnið til að sækja þar æti. Í vötnum og votlendi er sannarlega oft hægt að finna eitthvað í gogginn.
Vaðfuglar
Sumar tegundir vaðfugla eru áberandi annars staðar en í votlendi til dæmis í móanum. Allir vaðfuglar eru samt háðir votlendi einhvern hluta ársins. Heiðlóa sækir til dæmis í votlendi fjörunnar á vorin og haustin.
Hrossagaukur heldur sig bæði í mýrlendi og á þurrari svæðum. Hann á sér mörg nöfn og flest tengjast mýri:
hrossagaukur = mýrisnípa = mýrifugl = mýrarskítur = mýrispói = mýrispýta
En hvers vegna ætli hann sé kallaður hrossagaukur?
Óðinshani er sérstakur vaðfugl.
- Hann syndir mikið og alltaf í hringi. Hann þyrlar upp smádýrum í vatninu sem hann svo étur. Meðal smádýranna eru mýflugupúpur sem fljóta upp rétt fyrir klak, þegar flugan kemur út úr púpunni.
- Karlfuglinn liggur á og sér um uppeldi unganna. Meðal fugla almennt er algengast að kvenfuglarnir sjái um þetta eða þá bæði kynin.
- Lengi vel var ekki vitað hvar vetrarstöðvar óðinshana væru. Nú hafa rannsóknir leitt í ljós að þær eru í Kyrrahafinu nálægt miðbaug, við strönd Mið- og Suður Ameríku. Þetta er löng leið og einsdæmi að fuglar frá Evrópu fari alla leið til Kyrrahafsins.
Verkefni um vaðfugla
- Flettið upp vaðfuglum á Fuglavefnum og flokkið þá eftir búsvæði (kjörlendi). Einbeitið ykkur svo sérstaklega að vaðfuglum sem halda sig í mýrum og votlendi uppi á landi. Lesið um þessa fugla og pælið í útliti þeirra.
- Skoðið vaðfugla með eigin augum og fylgist með þeim.
- Lýsið búsvæðinu.
- Hvaða fugla sjáið þið?
- Hvað eru þeir að gera?
- Hvað ætli þeir éti?
Verkefni um vatnafugla
-
Flettið upp vatnafuglum á Fuglavefnum og sjáið hvernig þeir líta út og gluggið í fróðleikinn.
- Hvaða gæsir sjást í eða nálægt Reykjavík? (Fjallað er um margæs hér.)
-
Teiknið ykkar eigin önd eins og þið væruð skaparar náttúrunnar. Gefið henni líka heiti.
-
Hvar hafið þið séð endur í Reykjavík? Vitið þið hvaða tegundir þið sáuð? Hvað voru endurnar að gera?
-
Rannsókn. Heimsækið aftur og aftur tjörn þar sem mikið er um endur. Fylgist með öndunum. Hvað eru margir steggir og hvað eru margar kollur? Safnið þessum upplýsingum og skráið í töflu. Skráið veðrið á sama tíma. Segja tölurnar ykkur eitthvað?
-
Það er gaman að fylgjast með þegar fuglarnir para sig. Reynið að sjá það gerast. Takið þá vel eftir hvernig fuglarnir fara að. Biðlun er mjög áberandi hjá öndum – já og flórgoða.
Vatnafuglar
Endur
Meðal vatnafugla eru endur. Steggirnir (karlfuglarnir) eru venjulega skrautlegir og stærri en kollurnar (kvenfuglarnir). Oftast er auðvelt að þekkja þá en kollurnar eru erfiðari.
Svokallaðar buslendur ná í æti í vatnsborði eða standa á haus og teygja sig í æti á botni. Kafendur og fiskiendur kafa eftir æti, sem er úr dýraríkinu til dæmis seiði, hornsíli og vatnaskordýr. Buslendur leggja meiri áherslu á grös og jurtir, þótt sumar þeirra éti líka úr dýraríkinu.
Biðlun og mökun
Hér er myndband sem sýnir stokkendur makast. Við mökun ná sæðisfrumur frá karlfuglinum að sameinast eggjunum, sem vaxa inni í kvenfuglinum. Við það verða eggin frjó. Einungis í frjóum eggjum geta þroskast ungar.
Takið eftir hvernig stokkendurnar láta. Þetta er kallað mökunaratferli. Biðlunar- og mökunaratferli er oft sérstaklega áberandi hjá öndum.
Fuglar, námsefni í líffræði fyrir 8.-10. bekk. Í efninu er meðal annars ítarlegur kafli um stokköndina með áherslu á æxlunarhegðun.
Gæsir
Meðal vatnafuglanna eru gæsir. Þær eru grasbítar og því halda þær sig líka á grasblettum og túnum. Í Reykjavík eru grágæsir mjög áberandi. Megnið af þeim eru farfuglar en sumar halda sig hér allt árið. Oft sækja þær heim að húsum í vetrarkuldum í von um æti og yl. Þær er líka fóðraðar við Tjörnina, ásamt hinum fuglunum.
Grágæsirnar sem hafa vetrarsetu í og nálægt Reykjavík eru allar afkomendur örfárra gæsa sem voru aldar af mönnum og sleppt við Tjörnina, í kringum 1960, til að auka fuglalífið þar. Þessar gæsir þekktu ekki farflug og afkomendurnir lærðu ekki heldur að fara á milli landa.
Heiðagæs er grá gæs en ekki grágæs.
Flórgoði
Flórgoði er fremur sjaldgæfur fugl, en honum fer fjölgandi. Hann er nú farinn að sjást í Reykjavík eftir yfir hundrað ára hlé. Fyrir nokkrum árum sást hann fyrst verpa við Rauðavatn og sést nú einnig við Elliðavatn. Ætli hann skjóti upp kollinum víðar í landi Reykjavíkur?
Flórgoði er af goðaætt og er ekki önd. Goðar eru með blöðkur á hverri tá. Það gerir þá góða sundfugla en þeim mun verri til gangs, auk þess eru þeir lélegir í flugtaki og lendingu.
Flórgoðinn gerir sér fljótandi hreiður inni á milli vatnagróðurs (sjá myndband). Snemma á vorin, þegar sef og strá eru ekki fullsprottin er því hentugur tími til að fylgjast með fuglunum. Þá má stundum sjá magnaða mökunardansa.
Algengt er að sjá flórgoðaunga á baki foreldra sinna. Þannig hvíla ungarnir sig frá sundinu og fá hlýju frá líkama foreldranna.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Heiti hrossagauks
Hrossagaukur heitir kannski hrossagaukur vegna þess að hann hneggjar. Sérkennilegt hljóð sem myndast í fjöðrum hans þegar hann stingur sér í loftinu er kallað hnegg. – Mörgum finnst það hljóð mjög sumarlegt.
Biðlunaratferli anda
Endur fella fjaðrirnar og fara síðan í nýjan búning. Steggirnir fara í skrautbúning og ganga þá betur í augu kollanna. Þetta gerist að hausti, í ágúst, september og jafnvel fram í október. Buslendur eru fyrri til að komast í skrautbúninginn en kafendur og fiskiendur.
Sparibúnir fara steggirnir fljótlega að stíga í vænginn við kollurnar og biðlunaratferlið hefst. Endur eru síðan meira og minna paraðar yfir veturinn. Um hávetur eru þær rólegar en er nær dregur vori má aftur fara að fylgjast með atferli sem tengist biðlun og æxlun.
Á þessu myndbandi má sjá enn fjölbreyttara biðlunaratferli. Þarna er hópur steggja að sýna sig fyrir kollu og sjá má nokkrar ólíkar stellingar hjá þeim og einnig heyrist flaut.
Þess má geta að æðarfugl fer seint í skrautbúninginn eða í nóvember. Biðlunaratferli þeirra er mest áberandi að vori, í mars og fram í apríl.
Gæsir
Á vorin má sjá margæs við strendur Reykjavíkur þar sem eru leirur. Margæs er umferðarfarfugl og stoppar hér á leið sinni á varpstöðvarnar sem eru í Kanada. Vetrarstöðvarnar eru á Bretlandseyjum, einkum Írlandi.
Flórgoði
Til að styðja við varp flórgoða hafa starfsmenn Reykjavíkurborgar útbúið vænleg hreiðurstæði fyrir þá á helstu vötnum sem tilheyra Reykjavík, meðal annars á Rauðavatni. Þeir gera þetta með því að festa niður trjágreinar sem mynda þá undirstöðu fyrir flothreiður. Sjá nánar frétt á vef Reykjavíkurborgar.
Fallegt myndband sem sýnir flórgoða með tvo unga.