Smádýr

Fjörudýr leita skjóls undir þörungum eða steinum þegar fjarar út. Í fjörupollum þar sem sjór situr eftir safnast líka ýmis dýr.

Dýralífið breytist þegar haldið er upp eða niður fjöruna, en sjaldan raða dýrategundirnar sér í jafn skýr belti og þangið.

Til að skoða lítil fjörudýr er best að athuga undir þangið og velta við steinum.

Fjörupollur - (SH).

Lindýr

Lindýr er stór fylking dýra og lifir stór hluti þeirra í sjó. Þau eiga það sameiginlegt að vera lin, eru t.d. ekki með bein. Flest lindýr hafa þó um sig skel eða skeljar.

Sameinkenni þeirra er möttull, sem er eins konar kápa og einnig sérstakur „fótur“ sem dýrin skríða með eða nota til að grafa.

Dæmi um lindýr í sjó:

Þangdoppa - (JBH).

  • Hver er munurinn á skeljum og kuðungum?

  • Kuðungaskeljar eru frábærar að lögun. Þar fá stærðfræðileg hlutföll notið sín.

  • Hafið þið skoðað formin í skeljunum? Ef þið færuð ofan í vaxtarlínu sem er á yfirborði skeljar svona um það bil í miðjunni og svo eftir annarri sem er í jaðrinum fengjuð þið út tvö form. Hvað getið þið sagt um þau?

(WmC)

Liðdýr

Liðdýr eru með liðskiptan líkama. Þau eru langstærsta dýrafylkingin á Jörðinni. Krabbadýr tilheyra henni og þar með krabbar, þanglýs, hrúðurkarlar, marflær og fleira.  

Marfló - (JBH).
Trjónukrabbi - (EP).
  • Skoðið hrúðurkarla með stækkunargleri eða víðsjá. Lesið um hrúðurkarla á Fjöruvefnum og skoðið myndbandið sem fylgir.
  • Marflær halda sig gjarnan í skjóli undir grjóti. Prófið að taka upp grjót og athuga hvort þið sjáið þær. Horfið vel.
Hrúðurkarlar - (SH).
Fjölgun hrúðurkarla

Fjölgun hrúðurkarla

Hver einstaklingur hrúðurkarls er bæði karl- og kvenkyns. Hann eignast þó ekki afkvæmi með sjálfum sér heldur sendir typpi inn í hrúðurkarl í næsta nágrenni og frjóvgar eggin hans.

Eggin þroskast inni í hrúðurkarlinum og breytast í lirfur sem sleppa svo út úr honum eftir um það bil fjóra mánuði. Lirfurnar, sem eru í mjög miklu magni, nærast og dafna þar sem þær svífa um og við taka hamskipti og myndbreytingar.

Að lokum festa afkvæmin sig svo á grjót eða annað fast undirlag og eru þá komin í tölu fullorðinna!

Lífsferill hrúðurkarls - (ÞJ).

Hrúðurkarlar mynda um sig hús úr kalki. Þetta eru algeng dýr á fjörugrjóti, en einnig utan á skipum og bryggjum og flestu því sem er í grunnum sjó. Þegar sjór gengur yfir hrúðurkarlana opna þeir húsin og teygja út eins konar veiðinet, sem þeir nota til að sópa til sín fæðu.

Dauðsmannshönd er holdýr - (JBH).
Stórkrossi - (JBH).
Snúðormar - (SH).

Skrápdýr

Skrápdýr eru líka sérstök fylking og ákaflega fjölbreytt. Almennt eru dýrin hrjúf viðkomu, t.d. krossfiskar og ígulker. Sæbjúgu eru undantekning því þau eru mjúk.

Skrápdýr eiga það sameiginlegt að vera með sogfætur. Með þeirra hjálp og stoðgrindar hreyfir dýrið sig. Sogfæturnir eru mikilvægir í fæðuöflun, úrgangslosun og öndun og í þeim eru næmar skynfrumur.

Ormar og fleira

Alls konar ormar finnast í fjörunni. Þeir finna sér mismunandi bústaði. Sumir grafa sig ofan í leðju, aðrir halda sig í þangi. Sumir eru litskrúðugir, aðrir eru samlitir umhverfinu. Flestir eru grotætur og lifa á rotnandi leifum eða rándýr sem éta önnur smádýr. Flestir ormanna eru burstaormar.

Fleira kunnum við að rekast á í fjörunni. Líklegt er að við sjáum svampa, holdýr og mosadýr.

Ítarefni um smádýr fjörunnar:

  1. Rannsakið lífverur sem þið finnið í fjörunni. Skoðið þær með hjálp stækkunarglers, í víðsjá, eða takið af þeim mynd (sem síðan má stækka), Getið þið greint dýrin? Hvað einkennir lífverurnar?

  2. Setjið grjót með hrúðurkarli og þang með snúðormum í sjóbúr (fiskabúr með sjó). Þegar lífverurnar eru orðnar rólegar og umhverfið er stillt gætu þær sent út anga sína. Fylgist með því.

>

KENNARAR / FULLORÐNIR

Hjálparefni

Bókin Fjörulíf er bráðnauðsynleg þegar fræðst er um lífríki fjörunnar að mati höfundar. Ekki má heldur gleyma Lífríkinu í sjó.

Teiknimynd um gullinsnið

Gullið snið í náttúrunni og fleiru. Andrés önd segir frá í kvikmynd. Donald in Mathematic Land, Disney 1959

Skeljar og kuðungar

Það er áhugavert að skoða þessi dýr í umhverfi sínu, fylgjast með ferðum þeirra og atferli og reyna að greina til tegundar. Eins má nota tóma kuðunga og skeljar í listsköpun … og eins sem spilapeninga. Látið ímyndunaraflið ráða.

Kuðungur á ferð - (SH).
Þangdoppa - (SH).

Marflær 

Það er gaman og auðvelt að skoða marflær á sundi eða undir steinum í fjörupollum eða rökum sandi. Oft má sjá margar marflær forða sér á miklum hraða. Vekja ætti athygli á að stundum hanga þær saman. Þá er um að ræða marflóarpör, karlinn er stærri. Pörin geta hangið svona saman í langan tíma, jafnvel nokkrar vikur. Þar kemur að kvendýrið skiptir um ham og á sama tíma hrygnir það eggjum í kviðpoka sem karldýrið frjóvgar.

„Dýralífið breytist þegar haldið er upp eða niður fjöruna, en sjaldan raða dýrategundirnar sér þó í jafn glögg belti og þangið.“

Beltaskipting er þó glögg í tilviki marflóa. Þær raðast í fjöruna eftir tegundum. Gallinn er bara sá að erfitt er að skoða þetta því tegundir marflóa eru hver annarri líkar. Þetta er stundum viðfangsefni háskólanema.

Liðdýr stærsta fylking dýra

Liðdýr er stærsta fylking dýra, það er að segja með flestar tegundir og einnig fjölda einstaklinga.