Fiskar

Við getum fundið allar tegundir íslenskra ferskvatnsfiska í ám og vötnum Reykjavíkur: bleikju, urriða, lax, hornsíli og ál. Þar hefur auk þess sést til flundru.

Lax, urriði og bleikja eru allt laxfiskar.
Silungur er eitt heiti fyrir bleikju og urriða.

Hængur er karlkyns fiskur og hrygna kvenkyns.

Martin — Þessi veiddi stóran lax - (HH).

Athugið að myndirnar eru langt frá því að vera í réttum hlutföllum. Fullorðinn lax er yfirleitt stærstur og hornsíli minnst. Áll verður lengstur.

Síli eru fiskar!

Við finnum helst hornsíli í vötnum og tjörnum. Auðvelt er að veiða og skoða hornsíli og jafnvel hafa þau í fiskabúri. Hornsíli geta verið fjölbreytt útlits og hængarnir eru mjög skrautlegir á hrygningartímanum, fyrri hluta sumars. Skrautlegt útlitið heillar hrygnurnar, en hængarnir útbúa líka hreiður og dansa sérstakan pörunardans til að laða þær til sín!

Hornsíli eru mikið rannsökuð af vísindamönnum. Upphaflega snérust rannsóknirnar um atferli (=hegðun) fiskanna. Hornsíli eru mjög „sveigjanleg“ og geta breyst og aðlagast aðstæðum á tiltölulega stuttum tíma. Þau henta því líka vel í rannsóknum sem tengjast þróun, þroskun og fjölbreytileika.

Hornsíli

Það er gaman að veiða hornsíli, koma þeim fyrir í fiskabúri og fylgjast með þeim. Það verður að sjá til þess að þeim líði vel í búrinu, þau þurfa bæði súrefni og fæði.
Myndin sýnir einfalda hornsílagildru sem gerð er úr 2L plastflösku.

Eru sílin öll eins?
Hvernig hreyfa þau sig?
Hvar halda þau sig í búrinu?
Hvernig anda þau?
Loka þau augunum?
Af hverju skyldu hornsíli heita hornsíli?

Gagnleg bók: Hornsíli. 2010. Námsgagnastofnun.

Þegar þið hafið athugað sílin nóg skuluð þið skila þeim aftur þangað sem þau voru veidd. Þar líður þeim best.

Aðlögun og stofnar

Ár og vötn eru ólík að efnasamsetningu, hitastigi, vatnsrennsli og fæðuframboði. Þar er umhverfið líka ólíkt, til dæmi landslagið á botninum. Þeir fiskar sem lifa á hverjum stað hafa gjarnan aðlagast búsvæði sínu og jafnvel fengið sérstakt útlit.

Stofn = hópur lífvera sömu tegundar á afmörkuðu svæði sem venjulega æxlast innbyrðis.

Fiskvinna

Hvað er það í byggingu fiska sem segir manni að þeir lifi í vatni?
Kannski náið þið að veiða fisk í landi Reykjavíkur.
- Hvaða tegund veiddist?
- Lýsið útliti fisksins.
- Hvar eru tálkn, augu, eyruggar, bakuggar, sporður, stirtla, munnur og gotrauf?
Útskýrið ævi, eða lífsferil lax myndrænt.
Áll er sérstakur fiskur. Leitið að myndum og heimildum um ál og lesið um af hverju hann er sérstakur. Sjá einnig hér.
Víða er farið að ala lax í sjókvíum. Hvaða hættur geta falist í þvi fyrir umhverfið?

Um laxfiska

Bleikja er harðgerður fiskur sem þolir óstöðugt ástand eins og til dæmis í dragavötnum. Hún hrygnir ýmist í ám eða stöðuvötnum og þar alast svo seiðin upp. Oft má sjá bleikjuseiði upp við ströndina á milli steina og í gróðrinum. – Bleikju má líka finna í jökulám.

Urriði þarf stöðugra ástand en bleikjan og gott framboð fæðu. Hann lifir bæði í ám og stöðuvötnum en hrygnir einungis í rennandi vatni. Seiðin alast upp í botngrjótinu og oft undir árbökkum.

Lax er enn kröfuharðari en urriðinn og þarf hlýjar og næringarríkar ár. Lax er nánast bundinn við rennandi vatn og hrygnir þar. Seiðin alast upp í botngrjótinu, gjarnan þar sem straumurinn er mikill.

Óðalshegðun

Seiði laxfiska helga sér óðal og innan þess fer fæðuöflunin aðallega fram. Ímyndið ykkur straumharða og næringarríka á annars vegar (dæmigerða laxá) og lygna og næringarsnauðari á hins vegar (dæmigerðari bleikjuá). Það kemur líklega ekki á óvart að bleikja í síðarnefndu ánni þarf að hreyfa sig meira í leit sinni að æti en laxinn í hinni ánni sem bíður átekta eftir næringu sem straumurinn færir honum. Bleikja helgar sér líka stærstu óðölin, en lax og urriði verja óðöl sín af meiri hörku en bleikja. Að verja stórt óðal kostar orku og þegar hægt er að komast af með lítið óðal er það gert.

Óðal: svæði sem dýr helgar sér og ver fyrir öðrum einstaklingum af sömu tegund.

Lax á sér viðburðaríka ævi

Lax hrygnir á haustin í á. Seiðin dvelja á hrygningarslóðum í tvö til fimm ár.
Eftir það ganga þau til sjávar þar sem þau taka mikinn vaxtarkipp.
Sunnanlands kemur laxinn svo aftur upp í sömu á, oftast eftir eitt ár og er þá orðinn fullorðinn og tilbúinn til að hrygna. (Í kaldari sjó, til dæmis norðanlands, er laxinn oft lengur í sjónum áður en hann heldur upp í árnar.)
Eftir hrygningu drepast fiskarnir eða halda sig í ánni fram á vor og ganga þá aftur til sjávar.

Ég vissi ekki að laxaseiði gætu gengið!

Laxar eru klókir að finna sína heimaá eftir veru sína úti í sjó. Talið er að þeir noti segulsvið jarðar sér til hjálpar, líkt og þeir væru með innbyggðan áttavita. Þegar upp í ána er komið noti þeir hins vegar þefskynið til að finna rétta staðinn innan vatnakerfisins.

Fiskur í nokkrum ám og vötnum Reykjavíkur

Látið vita ef þið getið bætt við upplýsingum í listann hér að neðan.

Elliðaár og Elliðavatn: sjá
Rauðavatn: hornsíli
Reynisvatn: hornsíli
Fossvogslækur: hornsíli og áll
Vatnsmýri og Tjörnin: hornsíli
Grafarlækur: Urriði, sjóbirtingur, áll og líklegast hornsíli auk regnbogasilungs sem slapp frá eldisstöð í nágrenninu
Úlfarsá: Lax og sjóbirtingur
Hólmsá: Lax, sjóbirtingur og urriði
Suðurá: Lax, sjóbirtingur, urriði og bleikja

Helluvatn (við Elliðavatn): Lax fer um Helluvatn upp í Suðurá og Hólmsá
Kiðafellsá: Lax og sjóbirtingur – urriði ofan fossa
Blikadalsá: Lax og sjóbirtingur
Mógilsá: Áll og sjóbirtingur
Kollafjarðará: Áll og sjóbirtingur mögulega einnig einhverjir laxar
Leirvogsá: Lax og sjóbirtingur – urriði ofan fossa – bleikja og urriði í Leirvogsvatni og niður að Tröllafossi

sjóbirtingur = urriði sem gengur lítinn hluta ársins til sjávar til að afla fæðu og vaxa

sjóbleikja = bleikja sem gengur lítinn hluta ársins til sjávar til að afla fæðu og vaxa

Síli eru fiskar!

Hornsíli

Aðlögun og stofnar

Fiskvinna

Um laxfiska

Fiskur í nokkrum ám og vötnum Reykjavíkur

KENNARAR / FULLORÐNIR

Óðalshegðun

Hornsíli

Sýning Náttúruminjasafns Íslands

Ævi lax