Leirur geta verið hættulegar, því það er hægt að festast í leirnum. Þið megið ekki fara of langt frá landi.
Fyrir um það bil tíu þúsund árum lauk síðasta jökulskeiði. Gera má ráð fyrir að síðan þá, hafi ár og lækir flutt aur (=leir) og plöntu- og dýraleifar út í sjó. Í Fossvogi, Grafarvogi og Kollafirði og víðar eru þannig aðstæður að leifarnar falla fljótlega til botns og grynnka smám saman voginn. Þar hafa einnig ýmis efni sem sjórinn ber með sér sest til. Þar eru leirur.
Leirur eru leirkenndar. Ef við tökum sýni sjáum við að það er mjög fínkornótt og heldur vel í sér rakanum. Kornin eru yfirleitt minni en 0,1 mm.
Takið sýni af leir til að skoða í víðsjá ásamt jarðvegssýnum annars staðar frá.
Þess vegna festist maður í þessu…
Hryggleysingjar
Ýmsar lífverur, einkum hryggleysingjar (=dýr án hryggjar), kunna því vel að lifa í leirnum og éta þar smágerð dýr og þörunga.
Sandmaðkur
Sandmaðkur er algengur á leirum. Hann telst til burstaorma og er skyldur ánamaðki. Ormurinn er með stíf hár út úr hverjum lið á miðhluta bolsins. Hann verður allt að 15 cm langur.
Sandmaðkurinn nærist á lífrænum leifum og smáum lífverum sem lifa í leðjunni. Maðkurinn étur leðjuna með öllu saman og gengur hún aftur af honum í slöngulaga skítahrauka.
Sandmaðkar og aðrir burstaormar eru vinsælt æti margra fugla. Neflangir fuglar eins og tjaldur pota í hraukana og ná oft að slíta aftasta hluta maðksins af. Hann drepst ekki endilega við það heldur geta nýir liðir vaxið á hann.
Lesa meira um sandmaðk í greiningarlyklum um smádýr.
Án þess að fara mjög langt frá landi, skoðið vel skítahrauka sandmaðsins. Lýsið þeim í orðum og teiknið af þeim mynd. Sést dæld við hraukana?
Sandmaðkar eru varir um sig, en hugsanlega getið þið náð einhverjum. Þá er gott að hafa stunguskóflu meðferðis, læðast að heppilegum stað og stinga snöggt niður í leirinn.
Ef þið náið sandmaðki skulið þið skoða hann vel í víðsjá og einnig væri gaman að teikna hann.
Reynið að finna skeljar. Skoðið línurnar í þeim, litinn að innan og utan og hvort eitthvað vex á þeim. Fjöldi lína segir okkur til um aldur skeljanna, líkt og árhringir trjáa.
Sandskel
Þegar sjór fellur að stingur sandskelin ranalega líffæri út á milli skeljanna. Hlutverk þess er að anda og afla fæðu. Í rananum eru tvær pípur og dælir samlokan sjó inn um aðra pípuna og út um hina. Á þessari leið fer sjór um tálkn, sem hafa það hlutverk að afla súrefnis úr sjónum. Tálkn sandskeljar sía einnig út smágerðar lífverur og lífrænar leifar sem hún nærist á.
Ýmsir fjörufuglar, til dæmis tjaldur, lifa á sandskeljum. Fuglarnir bíta í ranann og klípa hann af. Það verður að gerast snöggt og áður en sandskelin nær að draga hann inn og loka að sér.
Ekki dugar það skeljunum alltaf að lokast til að komast hjá því að verða étnar af fuglum. Sumir fuglar, t.d. silfurmáfur tekur lokaðar skeljar í gogginn (meðal annars sandskel og krækling), flýgur hátt upp í loftið og sleppir þeim síðan. Ef skelin lendir á hörðu grjóti þá brotnar hún og á þá fuglinn auðvelt með að éta innihaldið.
Sandskel og sandmaðkur eru áberandi í leirunum. Þar lifa þó margfalt fleiri tegundir lífvera. Nefna má til viðbótar mottumaðk, lónaþreifil og roðamaðk sem eru allir burstaormar. Einnig er mikið um lirfur leirumýsins sem er skordýr. Nokkrar tegundir skordýra má finna í fjörum, en engin skordýr eru annars í sjó.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Verðmæt búsvæði
Leirur eru verðmæt búsvæði, lífrík og fuglar sækja þangað. Leirur hafa ekki alltaf notið þeirrar virðingar sem þær eiga skilið. Illa var gengið um Elliðaárósa áður fyrr. (Sjá umfjöllun hér.)
Leirur og loftslag
Leirur binda gróðurhúsaloftegundir og er binding á flatareiningu mikil.
Að teikna
Með því að teikna lífverur, t.d. sandmaðk, skoðum við fyrirmyndina enn betur en ella og tökum eftir smáatriðum sem annars hefðu farið framhjá okkur.
Sandskel
Grein um sandskel er í Náttúrufræðingnum. Sandskel er vel æt og nýlegur landnemi við Íslands strendur.