Megineldstöð í Reykjavík!
Undir Reykjavík er gömul og löngu kulnuð megineldstöð. Í tengslum við hana mynduðust að minnsta kosti tvær öskjur: Undir Viðey, sbr. skýringarmynd og á Kjalarnesi. Megineldstöðin er ýmist kennd við Viðey eða Kjalarnes.
Þar sem er megineldstöð, gýs ítrekað. Undir megineldstöð er kvikuhólf með bráðnu bergi. Við megineldstöð eru iðulega háhitasvæði.
Askja myndast í megineldstöð þegar þak kvikuhólfs fellur saman í lok eldgoss.
Dæmi um virkar megineldstöðvar á Íslandi: Hekla, Katla, Bárðarbunga, Eyjafjallajökull, Grímsvötn, Hengill og Krafla. — Hvar eru þær?
Viðeyjareldstöðin var virk fyrir rúmlega tveimur milljónum ára. Hér er mynd sem sýnir hvar eldstöðin er / var. Lítið er nú sjáanlegt af eldstöðinni. Hún hefur eyðst í tímans rás og hraun hafa runnið yfir það sem eftir var. Á stöku stað er þó hægt að sjá berg Viðeyjareldstöðvarinnar (basalt og móberg), – elsta berg Reykjavíkur:
- í Viðey
- við Klepp (við götuna Sægarða) og Sundahöfn (stutt frá mótum Sundagarða og Vatnagarða),
- í Geldinganesi,
- í Gufunesi (móberg, mjög auðséð við strönd á milli Geldinganeseiðis og kvikmyndaversins) og
- á Kjalarnesi (víða við ströndina).
Hvað er undir fótum okkar?
Reykjavíkurgrágrýti
Bergið sem er ríkjandi í Reykjavík er kallað Reykjavíkurgrágrýtið. Það er basalt, en basalt er algengasta tegund bergs á Íslandi. Basalt kemur upp í eldgosum. Í samanburði við önnur lönd eru eldgos mjög tíð á Íslandi.
Ísland er eldfjallaeyja.
Reykjavíkurgrágrýtið varð til á löngum tíma og í mörgum eldgosum. Sennilega er yngsti hluti þess 100-120 þúsund ára. Síðan þá hefur bergið brotnað niður, molnað og flust úr stað. Sagt er að bergið veðrist og rofni. Jöklar hafa verið afkastamestir í því ferli.
Þar sem jökull hefur farið um einkennist landslagið af mjúkum og ávölum hæðum, holtum og ásum (dæmi: Landakotshæð, Grafarholt og Laugarás).
Jöklar í Reykjavík!
Það er nebblega það.
Yngri hraun
Nokkur hraun hafa runnið í nágrenni við höfuðborgarsvæðið sem eru yngri en Reykjavíkurgrágrýtið. Húsafellsbruni er víðáttumikið hraun nálægt Gvendarbrunnum sem rann eftir landnám. Það er yngsta hraunið í landi Reykjavíkur.
Yngsta bergið innan þéttbýlisins er um 5200 ára gamalt og kom upp í Leitum rétt austan við Bláfjöll og rann alla leið niður í Elliðaárdal – já og austur í Þorlákshöfn.
Á jarðfræðikorti Íslenskra orkurannsókna er hægt að fá fram upplýsingar um aldur margra hrauna og hvað þau heita. (Velja: Jarðfræði af jarðfræðikortum ÍSOR (1:100.000))
Fagradalseldar
Á Reykjanesskaga hefur verið talsverð eldvirkni í nútíma (síðan síðasta jökulskeiði lauk) og mörg hraun runnið. Yfirleitt eru þetta frekar lítil gos.
19. mars 2021 hófst gos í Geldingadölum en þá hafði síðast gosið á svæðinu árið 1240. Í lok sumars fór að draga úr gosinu.
3. ágúst 2022 byrjaði að gjósa á ný á svipuðum slóðum, í Meradölum. Það gos stóð einungis í um átján daga.
Næst lét kvika sjá sig þann 10. júlí 2023 við fjallið Litla Hrút. Framan af var gosið nokkuð öflugt en fljótlega fór þó að draga úr því. Þann 5. ágúst gaus ekki lengur.
Mikil jarðskjálftahrina átti sér stað sem náði hámarki 10. nóvember 2023. Þá myndaðist kvikugangur undir Grindavík og rýma þurfti bæinn.
Eldgos urðu við Sundhnúksgíga: 18.-21. desember 2023, 14.-16. janúar 2024, 8.-9. febrúar 2024, 16. mars – 8. maí 2024, 29. maí – 22. júní 2024, 22. ágúst – 5. september 2024, 20. nóvember – 9. desember 2024, 1. apríl 2025 (stóð í innan við einn sólarhring) og 16. júlí – 5. ágúst. Þessi gos eru nálægt Grindavík, Bláa lóninu og Svartsengi, þar sem er jarðvarmavirkjun.
- Hafið þið séð eldgos með berum augum? Hvar var það? Lýsið!
- Fáið aðra til að segja ykkur frá eldgosum sem þau hafa upplifað. Skoðið á korti hvar þau gos urðu.
- Skoðið bækur um eldgos og eldfjöll.
- Skoðið kletta frá gömlu Viðeyjareldstöðinni. Hvernig lítur bergið út (litur, áferð, lögun)?
- Skoðið líka „venjulegt“ berg í Reykjavík til samanburðar (grágrýti).
- Þið gætuð einnig skoðað hraun, til dæmis í Elliðaárdal.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Stiklur í eldgosasögu
| Viðeyjarmegineldstöð | Virk fyrir 2 milljónum ára (leifar af því bergi á nokkrum stöðum). Eldstöðin var inn til landsins þegar hún var virk, nálægt núverandi Hengli. Landrek hefur fært hana til og af gosbeltinu. |
| Reykjavíkurgrágrýti | Grágrýti mesta upphleðslan fyrir 200 þús árum, yngsta grágrýtið ~100-120 þúsund ára. Eldstöðvar víða, líkleg dæmi: Borgarhólar, Lyklafell, Heiðmörk og Mosfellsheiði. |
| Eftir Reykjavíkurgrágrýti… | Ýmis eldgos t.d. í Bláfjöllum, Hengli, Heiðmörk – mörg undir jökli. |
| Leiti í Bláfjöllum Yngsta hraunið í þéttbýli Reykjavíkur er komið úr dyngju austan til í Bláfjöllum ca. 5200 ára. Staðurinn þar sem gýgurinn er kallast Leiti (fleirtala). Hraun rann niður í Elliðaárdal – Rauðhólar og Tröllabörn mynduðust. Yngsta hraunið í landi Reykjavíkur er frá 9.-13. öld – Húsfellsbruni sem er nálægt Gvendarbrunnum. FAGRADALSELDAR -sem ekki eru í landi Reykjavíkur, en þó ekki langt undan hófust 19. mars 2021. Sjá yfirlit. |
Megineldstöð ekki á Reykjanesskaga
Útfrá skilgreiningu á megineldstöð (sem hér er fremur einföld) mætti ef til halda að eldarnir á Reykjanesskaga eigi sér stað á megineldstöð. Það er þó ekki þannig. Engar megineldstöðvar eru á Reykjanesskaga því að þar eru engar langvinnar grunnstæðar kvikuþrær og gos á þróaðri kviku (þ.e. andesíti til rýólíti). (Munnleg heimild Þorvaldur Þórðarson).
Reykjavíkurgrágrýtið – basalt
Reykjavíkurgrágrýtið svonefnda þekur mikinn hluta Reykjavíkursvæðisins, frá Mosfellsdal í norðri og suður fyrir Hafnarfjörð. Það kom væntanlega upp á mörgum stöðum, einkum á Mosfellsheiði. Eldgosin urðu á hlýskeiði ísaldar.
Orðið grágrýti er gjarnan notað um basalthraun sem mynduð eru á hlýskeiðum ísaldar.
Blágrýti og grágrýti er hvoru tveggja basalt. Til viðmiðunar í þeirri skiptingu er aldur og útlit. Jarðfræðingar eru mikið til hættir að nota þessi hugtök, eða flokkun á basalti. Hún þykir ruglingsleg. Víða má sjá þau í eldra fræðsluefni og tímaritsgreinum.
Blágrýti er dulkornótt basalt en grágrýti er smákornótt sem þýðir að kristalkornin eru það stór að þau eru greinanleg með berum augum. Kristallar myndast þegar kólnun er hæg – því stærri kristallar eftir því sem kvikan kólnar hægar. (Getur gerst þar sem kvikan er þykk, t.d. í djúpum dældum).
Elsta hraunið – úr Viðeyjareldstöðinni
Elsta hraunið er auðvelt að skoða:
- við Klepp – það er við götuna Sægarða. Um er að ræða heilmikla kletta.
- í nálægð við Sundahöfn, ekki langt frá gatnamótum Sundagarða og Vatnagarða. Líklega er þessi mikli klettur hin eiginlega Sundaborg.
- í Gufunesi – þar er móberg sem er auðséð við ströndina á milli Geldinganeseiðis og kvikmyndaversins,
- á Kjalarnesi víða við ströndina og einnig inni í landinu þar sem klettar og holt standa upp úr og
- í Viðey (sjá einnig Vísindavefinn)
Viðeyjareldstöðin var virk fyrir rúmlega tveimur milljónum ára.
Mörgum er ókunnugt um Viðeyjareldstöðina. Ástæða er til að básuna þessa þekkingu.
Hraun
Orðið hraun er haft um eldheitan skríðandi eða rennandi hraunstraum frá eldstöð en jafnframt um kólnað hraun. (Hraun er einnig notað um urðir einkum bergskriður og framhlaup úr fjöllum.)
Vísað er á jarðfræðikort til að kynna sér nánar hraun í nágrenni Reykjavíkur. Athugið að velja þarf breytur („velja kortalög“) undir hnappi við kortið. Þarna má mikið grúska og gleyma sér!
Víða má skoða hraun í landi Reykjavíkur en hraun í þéttbýli er Leitahraun sem rann alla leið í Elliðaárdal.