Mófuglar
Við eigum sérstakt orð yfir fugla sem algengt er að sjá í móa og verpa þar. Mófuglar! Þetta eru einkum vaðfuglar (t.d. heiðlóa, stelkur, spói, hrossagaukur og sandlóa) en einnig teljast rjúpa, kjói og nokkrar tegundir spörfugla (t.d. þúfutittlingur) til mófugla. Margir fuglanna eru farfuglar.
Sumum tegundunum fer fækkandi í heiminum. Þrengt er að búsvæðum þeirra erlendis. Um leið verða búsvæðin á Íslandi enn mikilvægari. Láglendi Íslands er eitt mikilvægasta varpsvæði mófugla í V-Evrópu. Íslendingar verða svo sannarlega að gæta þessara svæða.
Svæðin á Íslandi hafa reyndar minnkað. Votlendi var þurrkað upp í stórum stíl áður fyrr og búsvæði margra fugla voru eyðilögð. Nú hringja aftur viðvörunarbjöllur. Rannsóknir sýna að skógrækt hérlendis breytir, jafnvel eyðir, búsvæðum flestra mófugla og hefur neikvæð áhrif á fuglana þannig að þeim fækkar.
ATHUGIÐ að við flokkun fugla, til dæmis í fuglahandbókum og á fuglavefnum, er ekki rætt um mófugla, enda er það hugtak notað yfir hóp fugla sem lifir á ákveðnu búsvæði en eru ekki endilega skyldir.
- Sjáið þið fyrir ykkur mófuglana? Getið þið ímyndað ykkur hljóð þeirra? Skoðið fuglana sem hér eru nefndir á Fuglavefnum og gluggið í fróðleikinn um þá.
- Þið gætuð gert athuganir á fuglum á skipulegan og vísindalegan hátt. Hér eru hugmyndir um hvernig. Farið á staðinn nokkrum sinnum og berið saman. Skráið dagsetningu og lýsið aðstæðum (veðri, umferð, birtu, annað).
- Athugið fjölda tegunda með því að horfa endurtekið út frá ákveðnum stað þar sem útsýni er gott. Hafið kíki. – Prófið að slá tölu á fjölda fugla af hverri tegund.
- Gangið ákveðna leið og teljið fugla sem þið sjáið á leiðinni og greinið til tegundar.
- Fylgist með hvað fuglarnir eru að gera og hvernig þeir bera sig að. Skráið niður hvers konar atferli þið sjáið. (Lesa nánar um athuganir á atferli.)
Mólendi er þurrt og venjulega þýft gróið land. Talað er um grasmóa, lyngmóa og mosamóa eftir því hvers konar gróður er mest áberandi.
Ugla
Uglur eru fáliðaðar á Íslandi, en margt bendir til að þeim fari fjölgandi og gæti það tengst því að músum hefur fjölgað með aukinni kornrækt og hlýnandi loftslagi. Mýs eru nefnilega mikilvæg fæða fyrir uglur. Það er gaman að fylgjast með uglum og jafnvel horfast í augu við þær. Á fuglavefnum stendur að vængjatökin séu silaleg.
Brandugla er sú tegund uglu sem er útbreidd á Íslandi. En hér sést líka stundum snæugla og eyrugla.
Skoða myndir og lesa meira um uglurnar á vef Náttúruminjasafns Íslands.
Ugla er tákn viskugyðjunnar Aþenu.
Hrafn
Vísbendingar um fækkun hrafns urðu til þess að hann var settur á válista árið 2000. Margt bendir til að ástandið sé lítið betra núna.
Hrafnar, oft í hópum, halda sig í og við þéttbýli þar sem talsverðar líkur eru á æti. Hrafnar eru áberandi í Reykjavík, einkum á veturna. En hrafnar eru líka farnir að verpa í auknum mæli í borginni. Staðirnir sem þeir velja til hreiðurgerðar í þéttbýlinu eru gjarnan í mannvirkjum eða jafnvel í trjám. Á meðan hefur hreiðrum í náttúrulegu umhverfi í næsta nágrenni, það er á Reykjanesskaga, fækkað.
Hrafn er stærsti spörfuglinn á Íslandi.
Hrafninn étur ýmislegt til dæmis hræ, egg, fugla (unga og fullorðna), skordýr, ber, fitu og brauð. Ef þið viljið laða hann að er gott að vita að best er að gefa honum á opnum svæðum.
Hrafn er þekktur fyrir að vera gáfaður – sjá.
Það er gaman að fylgjast með hrafninum. Hann hoppar og skoppar, flýgur fallega og sýnir listflug. Hljóðin eru líka ævintýraleg og fjölbreytt.
Máfar í borginni
Máfar, einkum sílamáfar, sækja í byggð þar sem eitthvert æti er að fá. Þeir eru naskir að finna mat sem fólk hendir frá sér. Þeir vita líka hvað tímanum líður og mæta á torgið fyrir utan pylsusjoppuna í hádeginu þegar mest er að gera.
Sílamáfar geta líka komist upp á lag með að veiða sér unga annarra fugla 
.
Máfar halda sig annars flestir nálægt ströndinni, þótt sumar tegundir þeirra séu uppi á landi til dæmis við tjarnir eða á melum og túnum.
1. Fylgist með máfum við æti.
- Eru þeir varir um sig? (Hvernig vitið þið það?)
- Eru sumir duglegri/frekari en aðrir?
- Hvernig fara þeir að?
- Hvað eru þeir að éta?
2. Skoðið máffugla á fuglavefnum, berið þá saman og reynið að sjá sérkenni hverrar tegundar. Eru þeir með rauðan blett á goggi?
3. Skoðið vel hvernig ungarnir í myndbandinu hamast í foreldri sínu til að fá eitthvað að éta. Takið eftir rauða blettinum á gogginum. Hann er mikilvægur. Já, og skoðið þegar sá stóri ælir upp æti (~1.24).
Þegar ungarnir pikka í rauða blettinn hvetur það fullorðna fuglinn til að æla upp fæðu fyrir þá.
Nokkrar tegundir máfa eru með rauðan blett á gogginum og samsvarandi atferli á sér stað á meðal þeirra.
Silfurmáfur með unga.
Atferlisfræðingur, Tinbergen að nafni, prófaði að búa til eftirlíkingar af höfði fullorðins máfs með bletti á gogginum í ýmsum litum og sömuleiðis á mismunandi stað. Hann vildi prófa viðbrögð unganna. Í ljós kom að ungarnir pikkuðu mest í þá eftirlíkingu sem var líkust raunveruleikanum.
Rauði bletturinn virkar eins og merki um fæðu fyrir ungana. Þegar pikkað er í blettinn kemur fljótlega fæða. Tinbergen taldi að um væri að ræða meðfæddan hæfileika hjá ungunum. Það er rétt en engu að síður þurfa ungarnir að læra að hitta á rauða blettinn og æfa sig. Þá verður árangurinn betri og fæðan skilar sér fljótt. Þarna fer sem sagt saman atferli sem er lært og meðfætt.
Dúfur
Dúfur eru algengar í borgum víða um heim. Búsvæði dúfna í villtri náttúru eru klettar, en líta mætti á hús sem eins konar kletta.
Á Íslandi lifa bjargdúfur og húsdúfur. Húsdúfa er afkomandi bjargdúfu og það er hún sem er í þéttbýlinu, meðal annars í Reykjavík. Meindýraeyðar hafa haldið niðri fjölda fuglanna (sjá Vísindavefinn). Þær eru samt nokkuð margar til dæmis í nánd við Tjörnina við Iðnó. Eins virðast þær sækja í hús við Suðurlandsbraut, t.d. nr. 24 bakatil.
Eitthvað er líka um að fólk haldi dúfur og í gamla daga var það algengt einkum erlendis. Dúfur voru borðaðar, þær notaðar til að koma skilaboðum áleiðis eða bara sem eins konar gæludýr. Dúfur er þekktar fyrir ratvísi. Þær nota sólina, segulsviðið, kennileiti og lykt til að hjálpa sér að rata.
Áberandi atferli í samskiptum dúfna
- Dúfur eru félagslyndar og mynda hópa og einnig goggunarröð innan hópsins.
- Dúfur rífast um fóður og birtist það þannig að:
- frekari dúfan ýfir hálsfjaðrir og sendir illt auga
- slagsmál verða, dúfurnar gogga hver í aðra og berja með vængjunum.
- Dúfur ná sér í maka með því að:
- dansa mökunardans ásamt því að gefa frá sér kurrandi hljóð. Karlfuglinn ýfir þá fjaðrirnar, dregur stélfjaðrirnar og hringsnýst í kringum kvenfuglinn. Ef kvenfugli líst vel á, kemur hún nær, sperrir upp stélfjaðrirnar og lútir höfði.
- Báðir foreldrar liggja á og annast uppeldi unganna.
Goggunarröð = kerfi hjá dýrum, einkum meðal fugla, sem lifa í hópum. Í hverjum hópi ríkir eitt dýr og er það efst í goggunarröðinni. Önnur dýr hópsins raðast mishátt í röðina og lúta þeim er ofar standa en kúga þau sem skipa neðri þrepin.
- Lesa um dúfur á Fuglavefnum. (Athugið að útbreiðslukortin eiga þar við um bjargdúfur.)
- Lesa um ratvísi fugla á Fuglavefnum.
- Skrautdúfur í Fjölskyldu- og húsdýragarðinum.
Villtar dúfur eru líka marglitar.
Fylgist með dúfum:
- Hvernig ferðast þær um?
- Hvernig er göngulagið?
- Hvernig er flugstíllinn?
- Hafa dúfurnar samskipti hver við aðra? Hvernig? Sjáið þið þær dansa?
- Sjáið þið dúfurnar éta eða drekka? (Dúfur soga upp vatn, líkt og goggur þeirra væri sogrör – þetta er frábrugðið öðrum fuglum.)
- Hvernig eru hljóð dúfna?
- Prófið að leika dúfur!!
KENNARAR / FULLORÐNIR
Mófuglar, rannsóknir, skógrækt
- Íslenskir mófuglar og skógrækt. Fuglar : ársrit Fuglaverndar. 2006 eftir Tómas Grétar Gunnarsson og myndir eftir Daníel Bergmann.
- Mói – landnotkun og líffræðileg fjölbreytni – vefur Rannsóknaseturs HÍ á Suðurlandi
- Margir vaðfuglar teljast til mófugla. Þrátt fyrir að þeir séu áberandi í móa (þurrlendi) eru þeir yfirleitt háðir votlendi einhvern hluta ársins.
Um dúfur
Dúfnaregistur Íslands. 2019. Hrafnkell Tumi Kolbeinsson.
Erlendar áhugaverðar vefsíður um dúfur:
- https://www.animalfunfacts.net/pigeons/170-pigeon.html
- https://myanimals.com/animals/wild-animals-animals/birds/all-about-pigeon-behavior/
Um hrafna
Hrafnar í landnámi Ingólfs – fyrirlestur Kristins Hauks Skarphéðinssonar hjá Náttúrufræðistofnun Íslands í febrúar 2019.
Ugla, fálki og rjúpa
Ugla og fálki eru svolítið í sama flokki og hrafninn. Þau sjást stöku sinnum í Reykjavík. Fálki og rjúpa eru systkini segir þjóðsagan. Lesa þjóðsögu.
Aðrir fuglar í borg
Í borginni er algengt að sjá aðrar tegundir en hér er sagt frá. Sérstök síða er um fugla sem algengir eru í görðum og skógi. Vísað er sérstaklega á hana neðarlega á síðunni. Þarna er líka vísað á almenna síðu um fugla þar sem fjallað er um fuglaskoðun, fóðurgjafir og einnig krækt í síður innan vefsins um fugla á öðrum búsvæðum.