Þegar þið farið í vettvangsferð ættuð þið að hafa augun opin fyrir smádýrunum. Hér er sagt frá hvernig má bera sig að og hér eru frásagnir af nokkrum algengum smádýrum.
Ýmist er hægt að skoða smádýrin á vettvangi eða taka þau með heim eða í skólann.
Smádýrin sem hér eru til umfjöllunar teljast til hryggleysingja. Hryggleysingjar eru afar stór hópur dýra en honum tilheyra öll dýr sem eru án hryggjar. Hryggdýrin eru einungis um 2% þekktra dýrategunda.
Veiðiferð
Veiðið smádýr, rannsakið og vinnið með þau. Notið víðsjá.
Hugmyndir: greina, teikna nákvæmlega, teikna/mála listrænt, búa til stórt líkan, fylgjast með hvernig smádýrin hreyfa sig, nærast, jafnvel æxlast….
Hvernig má veiða smádýr til að rannsaka?
Pöddur má veiða beint í litlar krukkur, einkum á sléttu undirlagi. Krukku er skellt yfir dýrið og notað er spjald til að smeygja undir krukkuna áður en skrúfað er lok á.
Sogflöskur virka þannig að sogið er inn um rörið sem sía er fest á. Hitt rörið er sett við pödduna, sem sogast þá inn og ofan í flöskuna.
Fallgildra. Ílát er grafið niður í jörð þannig að brúnirnar séu við yfirborðið. Loki er komið fyrir ofan við, en þó þannig að bil sé á milli. Smádýrin detta ofan í ílátið.
Fallgildra – (National Museum Scotland).
Safna má lífverum sem halda sig á tré með því að hrista greinar yfir lak, nú eða bara plokka þær beint af greinunum.
Fiðrildaháfar eru notaðir til að safna fljúgandi skordýrum.
Munið að koma vel fram við öll dýr og þegar þið eruð hætt að rannsaka þau ættuð þið að skila þeim aftur heim til sín.
Fiðrildi
Fylgist vel með fiðrildunum á myndbandinu. Þið sjáið í senn beint framan á fiðrildi og vangasvip.
- Skoðið vel fálmara og sograna.
- Getið þið séð haus, frambol og afturbol?
- Hvernig ætli áferð vængjanna sé? Þið ættuð að reyna að veiða fiðrildi og skoða það í víðsjá eða með stækkunargleri.
Langleggur
Sumir rugla langlegg saman við köngulær. Á vef Náttúrufræðstofnunar er sagt frá honum. Kannist þið við hann? Hvaða rauðu agnir eru þetta?
Efni um smádýr:
- Greiningarlyklar um smádýr (vefur og einnig til á spjöldum)
- Pöddur – bók
- Dulin veröld – Smádýr á Íslandi – bók
Hér á þessari síðu er sagt frá liðdýrum, en þau eru liðskipt og hafa ytri stoðgrind. Stoðgrindin ver allt sem er innan hennar, líkt og brynja. Stoðgrindin vex ekki. Dýrin þurfa því að skipta um stoðgrind reglulega þar til þau hætta að stækka. Þau ganga í gegnum hamskipti. Ný stoðgrind myndast fyrir innan þá gömlu. Það kostar heilmikil átök að komast úr þeirri gömlu, en þegar það er komið teygir dýrið vel úr sér og verður þá nýja stoðgrindin rúm. Í fyrstu er hún mjúk en harðnar svo.
Fjöldi fóta er ákveðið lykilatriði í flokkun smádýra. Það má sjá í Greiningarlyklunum sem er nauðsynlegt að hafa við hendina.
ÁNAMAÐKAR OG SNIGLAR eru á annarri síðu.
Fiðrildi
Á Íslandi eru um 100 tegundir fiðrilda. Þau sem hér eiga heima eru ekki litrík en mynstrin á vængjunum geta samt verið ansi falleg. Stöku sinnum fjúka hingað stór og litfögur fiðrildi frá útlöndum.
- Fiðrildi eru alsett hreistri. Það sést vel í góðri víðsjá.
- Fiðrildi eru skordýr.
- Fiðrildin eru með fjóra vængi. Vængjasláttur þeirra er hægari en margra flugna.
- Þau eru með mjög langan sograna – sjá myndband. Með hjálp hans geta þau nærst á blómasafa.
- Fiðrildalirfur eru plöntuætur. Ef þær eru margar geta þær skaðað gróður.
- Fiðrildi ganga í gegnum fullkomna myndbreytingu (egg > lirfa > púpa > fullorðið fiðrildi)
Skordýr. Líkami skordýra skiptist í höfuð, frambol, með sex fætur og afturbol. Sum skordýr hafa vængi og tengjast þeir þá frambolnum og eru tveir eða fjórir eftir tegundum.
Hvernig líður þeim sem finnst þau vera með fiðrildi í maganum?
Fiðrildið á myndinni er (líklega) skrautfeti og plantan er blóðberg.
Köngulær
Það sem gerir köngulær sérstaklega áhugaverðar er hæfileiki þeirra til að spinna silkiþráð. Þráðinn nota þær á ýmsa vegu. Þær gera dæmigerðan vef (sem kallast hjólvefur), eða þá eins konar lárétt þétt teppi. Tilgangurinn er að veiða flugur, – afla fæðu.
Þráðurinn sem köngulær spinna nýtist líka sem farartæki. Þær senda þráð með vindinum og oft festist hann á hentugum áfangastað. Þar með er komin eins konar silkibrú. Eins láta köngulær sig síga með hjálp þráðarins.
Köngulær verpa eggjum. Kvenköngulóin spinnur silkiskál fyrir eggin, síðan lok og myndar að lokum kúlu utan um allt saman.
Þegar köngulóarungar hafa náð vissum þroska spinna sumir þeirra þráð sem tekur á sig vind þannig að þeir feykjast af stað út í óvissuna.
- Köngulær drepa bráð sína með eitri.
- Köngulær teljast til áttfætlna.
Þær eru ekki skordýr.
Krosskönguló í vef sínum, séð neðan frá. Hún er þekkt fyrir myndarlega hjólvefi. Næst er sveipkönguló sem gerir sér bú í grasstrái. Þá sjáum við lárétta vefi sem mynda eins konar teppi í gróðrinum og að lokum, vef húsköngulóar sem hún hefur spunnið innan dyra. (Fjölbreyttir vefir – (SH), húsakönguló – (RS)).
Könguló, könguló, vísaðu mér á berjamó, þá skal ég gefa þér gull í skó,…
Margfætlur og þúsundfætlur
Ef við færum eitthvað úr stað sem hvílir á jörðinni blasa stundum við alls konar jarðvegsdýr sem hafa komið sér fyrir í rökkrinu og rakanum. Á myndbandinu sjáum við margfætlu skríða úr fylgsni sínu. Hún er rándýr og getur hlaupið hratt og er með eiturkirtla við fremstu fæturna.
Járnsmiður
Járnsmiður er rándýr sem hleypur uppi bráð sína, sem geta verið minni skordýr og smáir ormar. Á myndbandinu sjáum við að járnsmiðurinn getur líka verið stórtækur.
En hafið þið séð fljúgandi járnsmið? Tilfellið er að þeir geta flogið en algengara er að sjá þá á hlaupum. Járnsmiður er bjöllutegund og undir skyldinum (skjaldvængjunum) eru tveir fínlegir vængir.
En hafið þið séð maríuhænu? Hún á ekki bara heima í teiknimyndum heldur einnig í náttúru Íslands. Hún er skrautleg og falleg bjalla.
Ættum við að gera pödduhús?
KENNARAR / FULLORÐNIR
Hryggleysingjar
Liðdýr
Á vefnum er útskýrt hvað eru liðdýr. Því til viðbótar skal tekið fram að liðdýr skiptast í þúsundfætlur, margfætlur, áttfætlur (d. köngulær, langfætlur), skordýr og krabbadýr. Þess má geta að allar pöddur sem geta flogið eru skordýr.
Fiðrildi
Dæmi um fiðrildalirfu sem skaðar gróður: birkifeti sem ræðst á bláberjalyng. Talið er að honum hafi fjölgað með hlýnandi loftslagi (sjá nánar á vef Náttúrufræðistofnunar).
Köngulær
Vetrarkvíði = „þræðir sem ýmsar kóngulær spinna, einkum á haustin, til að berast á fyrir vindi. Kóngulærnar skríða upp í grasstrá, trjágreinar o.þ.h. og spinna þráðinn. Þegar vindurinn hefur náð tökum á honum sleppa þær fótfestunni og svífa af stað, oft langar leiðir. Vetrarkvíðaþræðir eru stundum svo þéttir í gróðri að líkist teppi.“ (Sjá Alfræðiorðabókina). Fallegt þegar sólin glitrar á þræðina. Þjóðtrúin segir að þetta fyrirbæri boði harðan vetur.
Skór
Ef köngulóin fær gull í skó má velta fyrir sér hvað hún notar marga skó, hún er jú með átta fætur.
Pödduhús
Skordýrum hefur fækkað mjög í heiminum og eru ástæður meðal annars mikil notkun skordýraeiturs, eyðing náttúrulegra búsvæða, mikil umhirða garða (!) og hlýnun loftslags. Það hefur kannski ekki mikið að segja í stóra samhenginu að reyna að fjölga smádýrum í garðinum sínum – en það vekur að minnsta kosti athygli á vandamálinu og fangar jafnvel huga barna og ást á pöddum að útbúa pödduhús. Víða um heim býr fólk til svona hús og hér eru myndir af nokkrum.