Hvað er lífbreytileiki?
Orðið lífbreytileiki (=líffræðileg fjölbreytni) þýðir einfaldlega fjölbreytileiki alls lífríkis.
Fjölbreytileikann má víða finna. Þannig eru fjölbreyttar lífverur í mismunandi umhverfi; á landi, í sjó, vötnum og jafnvel innan í öðrum lífverum.
Fjölbreytnin felst í:
- lífverutegundunum
- fjölbreytni innan tegunda og
- fjölbreytni lífverusamfélaga og vistkerfa.
1) Það eru til alls konar lífverur: nashyrningar, bláklukkur, flugur, bakteríur, lundar, sveppir, appelsínutré, selir, laxar og svo framvegis.
2) Einstaklingar sömu tegundar virðast kannski allir eins. Við nánari athugun má sjá mun. Snjótittlingar eru til dæmis ekki allir eins, hvað þá íslenski hesturinn.
3) Lífverur á tilteknum stað, eða í ákveðnu vistkerfi, mynda tengsl hver við aðra, t.d. í fæðuvef eða með samlífi. Stundum er talað um lífverusamfélög. Lífverurnar eru jafnframt háðar umhverfi sínu (t.d. vatni, gjótum eða víðáttu). Eftir því sem umhverfið er fjölbreyttara eru aðstæður fyrir lífverur sömuleiðis fjölbreyttari. Við gætum þá séð fleiri tegundir lífvera og fleiri afbrigði tegundanna. Slík fjölbreytni styður við heilbrigða starfsemi vistkerfa.
Á þúfunni á myndinni er lambagras áberandi: blómin eru á mismunandi þroskastigi (að sölna, í fullum blóma og óútsprungin). Kannski eru fleiri en ein lambagrasplanta sem vaxa þarna saman. Á þúfunni eru ýmsar fleiri tegundir jurta, til dæmis krækilyng og alls konar grös. Eflaust má sjá smádýr af ýmsum tegundum ef vel er að gáð. Þarna er fínasta mold og smágrjót. Allt eru þetta merki um fjölbreytni búsvæðisins og tegundanna.
Minnkandi lífbreytileiki
Líffræðileg fjölbreytni fer því miður mjög minnkandi í heiminum.
Útdauði tegunda og eins stofna innan tegunda er miklu, miklu hraðari en hann hefur verið áður í sögu lífsins. Dýr eru ofveidd og villtum búsvæðum er raskað eða umbreytt. Oft er það gert til að geta ræktað upp akra, beitarlönd eða skóg og til þess að koma fyrir byggð. Mengun og loftslagsbreytingar stuðla líka að óæskilegum breytingum á búsvæðum og gera þau einsleitari. Sömuleiðis valda ágengar framandi tegundir því að vistkerfi verða einsleit.
Lífbreytileiki gerir vistkerfi heilbrigð. Án fjölbreytni eru færri leiðir eða jafnvel engar til að bregðast við breyttum aðstæðum í umhverfinu.
- Pistill um breytingar á líffræðilegri fjölbreytni í þættinum Samfélagið, 13. janúar 2022 – Hafdís Hanna Ægisdóttir – HLUSTA
- Myndasögur á vef Náttúrufræðistofnunar Íslands um lífbreytileika. SKOÐA OG LESA.
Hvað er hægt að gera?
Svarið felst í ákveðinni afstöðu fólks og hegðun. Hvað dettur ykkur í hug?
Skoðið þessa mynd. Hún segir mikið jafnvel þó þið skiljið ekki alveg það sem David Attenborough segir.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Fjöldi tegunda
Um 1,78 milljónir tegunda lífvera hafa verið greindar og gefið heiti. Heildarfjöldi lífverutegunda í heiminum er óþekktur en er líklega á bilinu 5-30 milljónir.
Heilbrigð vistkerfi
Lífbreytileiki er grundvöllur heilbrigðra vistkerfa. Án fjölbreytni eru færri leiðir eða jafnvel engar til að bregðast við breyttum aðstæðum, t.d. hlýnun loftslags.
Hvað er hægt að gera?
Besta leiðin til að viðhalda lífbreytileika er að vernda fjölbreytt búsvæði, endurheimta þau og gæta lífvera sem eru í hættu. Athyglin er sett á vistkerfið og samhengi hlutanna í náttúrunni. Ýmsar leiðir eru farnar og verður að skoða málið nákvæmlega í hverju tilviki.
Stundum heldur fólk að unnt sé að auka lífbreytileika með því að bæta við tegundum annars staðar frá, jafnvel frá útlöndum. Það getur verið hættulegt því lífverurnar eru framandi og hafa ekki aðlagast aðstæðum hér. Auk þess er alltaf hætta á að aðfluttar lífverur geti skaðað vistkerfið sem fyrir er og jafnvel verið ágengar.
Að flytja lífverur á milli landshluta (eða ólíkra vatnsfalla) er heldur ekki endilega æskilegt því að lífverurnar geta verið sérstaklega lagaðar að sínum uppvaxtarstað. Æxlun (genablöndun) getur orðið á milli lífvera sem fyrir eru og hinna sem hafa alist upp við annars konar aðstæður. Við það getur dregið úr styrk lífveranna sem aðlögunin hefur fært þeim.
Villigarðar
Með því að leyfa görðum að vaxa svolítið villt og draga úr slætti á grasflötum ná fleiri tegundir jurta að vaxa þar. Grastegundir þola vel að vera reglulega skertar (með slætti eða í bithaga) en síður tvíkímblöðungar, sem við köllum almennt blóm. Gróður verður fjölbreyttari og gjarnan með litskrúðugum blómum þar sem ekki er slegið. Villtar plöntur fara að stinga upp kollinum. Með því að slá ekki er stuðlað að lífbreytileika. Villtur gróður hefur í för með sér að fleiri fuglar sækja í garðinn og smádýralífið verður gróskumeira.
Í gangi er alþjóðleg hreyfing til að stuðla að auknum lífbreytileika í görðum og umhverfi innan borga.
Stefna um líffræðilega fjölbreytni
Reykjavíkurborg samþykkti stefnu um líffræðilega fjölbreytni árið 2016. Reykjavíkurborg var fyrst íslenskra sveitarfélaga til að gera það. Lesa um stefnuna.
Náttúruborgarsamningur Berlínar
Reykjavíkurborg gerðist aðili að Náttúruborgarsamningi Berlínar í október 2025. Verkefnið gengur út á að efla: lífbreytileika í borgum, að endurheimta vistkerfi og að hlúa að grænum innviðum borganna.
Frétt á vef Reykjavíkurborgar.
Vefur Náttúruborgarsamnings Berlínar / Berlin Urban Nature Pact (efnið er á ensku).
Lambagras
Lambagrasplanta (einn einstaklingur) vex þannig að hún myndar þúfu. Undir lambagrasinu er ein myndarleg rót og út frá henni teygja sig fínlegir rótarangar. Upp af rótinni vaxa margir stönglar. Þeir eru allir álíka langir og svo situr fallegt bleikt blóm á endanum.
Í ljósi þess hvað blómin á þessari þúfu á myndinni, eru á mismunandi þroskastigi, jafnvel nánast hlið við hlið, er auðvelt að álykta að um sé að ræða fleiri en einn einstakling lambagrass. (Það skal þó tekið fram að blómin á einni lambagrasplöntu geta blómgast á mismunandi tímum eftir birtuskilyrðum og þannig verið seinni til á skuggahliðinni.)
Lífbreytileiki og fjara
Fjaran er það búsvæði þar sem lífbreytileikinn er hvað mestur á Íslandi.
Hrefna Sigurjónsdóttir 2014. Fjaran, vettvangur náms til sjálfbærni. Náttúrufræðingurinn 84(3–4). 141–149.