Byggð og náttúra

Byggð breytir náttúrunni.

Fyrir landnám - þar sem nú er Reykjavík

Ímyndið ykkur hvernig leit út fyrir landnám: Sjá má ávalar hæðir og mýrlendi í lægðum, tjarnir, ár og læki. Víða er stórgrýtt. Fjölbreyttur gróður með trjám, kjarri og lyngi er áberandi. Við sjóinn eru selir og lífríkar fjörur. Fuglalíf er áberandi og stundum birtist refur. Engin dýr standa á beit og bíta gras nema gæsir og svanir. Fjallahringurinn er nokkurn veginn eins og nú.

Skrifið niður lykilorð úr þessari lýsingu.
Getið þið séð náttúruna við landnám fyrir ykkur?
Af hverju voru ekki fleiri dýr á beit?

hugsRammi — Hér er autt pláss til að sjá fyrir sér - (SH)

Það er erfitt að halda sig innan rammans!

Sýningar í Aðalstræti varpa ljósi á þróun byggðar í tengslum við umhverfið.

Heimkynni áður fyrr

Við getum sett okkur í stellingar og ímyndað okkur dýralífsmynd í sjónvarpinu þar sem fylgst er með fólki koma sér fyrir á hentugu búsvæði, afla næringar, hvíla sig og fjölga sér. Líf fólks var (og er) tengt við náttúruna. Hugsið um það þegar þið skoðið þessar gömlu myndir frá Reykjavík.

Matjurtagarðar fremst til hægri – myndin er tekin niður Bankastræti (~1881) || Á Tjörninni var tekinn ís (~1899) || Vörur fluttar á hestum, í Austurstræti (~1900) || Mylla í Bankastræti og seglskip á Sundum (1885).
Sigfús Eymundsson tók allar myndirnar – (SEy – Ljósmyndasafn Reykjavíkur)

Skoðið vel gömlu myndirnar. Til hvers ætli ísinn af Tjörninni hafi verið notaður?
Leitið að fleiri myndum frá Reykjavík og horfið sérstaklega eftir umhverfinu og náttúrunni. Sýnið og segið frá.
Í núverandi landi Reykjavíkur voru áður margir sveitabæir. Kannist þið við heiti þeirra? Skoða kort sem sýnir hvar voru sveitabæir árið 1703. (Kortið er fengið af Borgarvefsjá.)

Náttúra í þéttbýli

Miklar breytingar verða á búsvæði villtra lífvera, þegar þar myndast þéttbýli:

þar verður aldrei alveg dimmt,
hávaði og alls konar truflanir aukast,
loftgæði geta minnkað,
gróðurlendi breytast,

vatnakerfum er jafnan breytt,
alls konar nýjar hindranir koma til,
víðátta hverfur og
svo geta komið inn í umhverfið nýjar lífverur sem lenda í samkeppni við þær sem fyrir eru.

Hér og þar má þó sjá lítið breytta eða óraskaða náttúru í borginni. Fjaran er gott dæmi, en víða eru blettir með villtum gróðri, votlendi, spennandi klettum og fleiru. Þar lifa ótal lífverur. Margt er áhugavert að skoða, rannsaka og læra um. Fólki líður líka vel úti í náttúrunni og þar fær það gjarnan innblástur.

Við jaðra borgarinnar er stutt að fara út í víðáttuna og villtari náttúru. Oft er talað um að íbúar þar búi eiginlega í sveit. Með stækkandi borg hefur jaðarinn sífellt færst utar.

Víðátta er mikilvæg fyrir margar lífverur, einkum fugla og stærri dýr. Margar fuglategundir helga sér óðal eða þurfa ákveðið rými í kringum sig. Fuglarnir tylla sér gjarnan á staur, þúfu eða stein til að horfa yfir.

Ingimar Erlendur Sigurðsson (1933-2021) fékk innblástur og orti ljóðið Eilífð.

Þróun

Lífverur hafa þróast og aðlagast aðstæðum borgarinnar. Lesið um:

Hafið þið gleymt ykkur í náttúrunni við að skoða eitthvað?
Hvað gerist þegar fólk fær innblástur? Hafið þið fengið innblástur?
Finnið sem minnst raskaða náttúrubletti í umhverfi skólans og heimilis ykkar. Dveljið þar um stund – helst ein eða í litlum hópi. Kannski fáið þið löngun til að yrkja eða mála mynd.
Ætli húsið hans Ingimars hafi haft áhrif á umhverfið?

Heimkynni nú

Horft yfir Reykjavík - (Reykjavíkurborg).

Núna má sjá malbikaðar götur þvers og kruss, manngerða garða, ljósastaura, hús og mannvirki út um allt. Ofan í jörðinni eru vatnslagnir, rafmagnslínur, ljósleiðarar og frárennsli. Þéttbýlismyndun er mjög mikil og yfirleitt óafturkræf breyting á náttúrunni.

óafturkræfur = sem ekki er hægt að taka tilbaka

Skipulag

Upphaflega óx bærinn náttúrulega, en fljótlega var farið að skipuleggja byggðina. Í góðu skipulagi er tekið tillit til margra þátta, þar á meðal náttúrunnar. Sérstök lög eru um skipulagsmál.

Lesa um skipulagskerfið á vef Skipulagsstofnunar.

Náttúruborg!

Algengt er að í borgum sé of lítið tekið tillit til náttúrunnar og mannvirki og manngert umhverfi séu þar alls ráðandi. Það er hvorki gott fyrir fólkið né lífríkið. Sem betur fer hefur Reykvíkingum tekist að vernda náttúruna víða í borginni, en ýmsu hefur líka verið fórnað í gegnum tíðina.

Reykjavíkurborg er nú þátttakandi í alþjóðlegu verkefni, Náttúruborgarsamningi Berlínar, sem gengur út á að efla:

lífbreytileika í borgum,
að endurheimta vistkerfi og
að hlúa að grænum innviðum borganna (=því sem stuðlar að heilbrigði og umhverfisvænum lífsstíl).

Borgir sem taka þátt í verkefninu skuldbinda sig til (=lofa því) að standa að aðgerðum í þessum anda. Í gegnum verkefnið geta Íslendingar lært af því sem er að gerast erlendis og eins geta útlendingar lært af okkur.

Horfið í kringum ykkur og veltið fyrir ykkur öllum mannanna verkum.
Þið hafið eflaust oft heyrt talað um aðalskipulag. Hvað er átt við með því?
Aðalskipulag Reykjavíkur má skoða í skipulagssjá. (Til að fá fram skýringar þarf að velja hnapp vinstra megin á skjánum.) Kynnið ykkur sérstaklega ykkar hverfi. Hvar eru opin svæði (OP)?