Kjalarnes er á milli Kollafjarðar og Hvalfjarðar. Ef við skoðum skiptingu Reykjavíkur í borgarhluta má sjá að þessi er langstærstur. Þar eru fæstu íbúarnir. Á Kjalarnesi eru sveitabæir og stundaður landbúnaður. Þar eru meðal annars nokkur stórbýli sem framleiða svínakjöt og kjúklinga.
Grundarhverfi er þéttbýli á Kjalarnesi og þar er Klébergsskóli.
Esja er líklega þekktasti „íbúi“ Kjalarness.
Spennandi jarðfræði
Víða á Kjalarnesi má sjá jarðfræðileg fyrirbæri sem tengjast útkulnaðri megineldstöð sem þar er. Lesa um útkulnuðu megineldstöðina.
Í tengslum við þessa gömlu eldstöð voru jarðhitasvæði og þar myndaðist litríkt berg. Það má til dæmis sjá í Esju – sjá mynd.
Við ströndina eru sérkennilegir klettar og litirnir eru fjölbreyttir – ekki bara steingráir.
Víða eru innskot, einkum berggangar og einnig má sjá djúpberg.
Á stórstraumsfjöru koma í ljós enn fleiri gangar og sker en annars eru sýnileg.
Innskot myndast þar sem kvika storknar í jarðskorpunni undir yfirborði hennar.
Dæmi um innskot eru berggangar en þeir myndast þar sem eldkvika storknar í æð sem liggur að eldfjalli eða einfaldlega í sprungum í jarðlögunum. Berggangar verða ekki sýnilegir fyrr en bergið í kring hefur molnað frá. Berggangar eru oft úr harðara bergi en bergið umhverfis og rofnar því seinna.
Djúpberg er einnig innskot. Það er berg í umtalsverðu magni sem hefur storknað neðanjarðar gjarnan í kjarna megineldstöðvar.
En hvað er kvikugangur?
Hiti í jörðu
Þrátt fyrir að megineldstöðin á Kjalarnesi sé kulnuð og engin hætta sé á eldgosi í henni er nokkur hiti í jarðlögunum. Athugulir bílstjórar sem keyra í gegnum Hvalfjarðargöngin hafa tekið eftir að hitinn er hærri sunnan megin í göngunum en norðan. Hitinn er meiri þar sem megineldstöðin er!
Er þetta satt?!
Klettar og berggangar – (SH)
Gamlar sjávarstrendur
Í Esjuhlíðum eru fornir sjávarhamrar. Yfirborð sjávar var mun hærra í framhaldi af jökulskeiðum ísaldar. Sjá má merki sjávar í Esjunni í 60 metra hæð yfir núverandi sjávarmáli. Sjá nánari umfjöllun.
Kléberg
Höfðinn neðan við Klébergsskóla heitir Kléberg. Kannski fékk hann þetta nafn vegna grænleits bergs sem þar er og minnir á steintegund sem nefnist kléberg. Það berg er þó ekki til hérlendis, nema innflutt. Kléberg er nefnilega fremur mjúkt berg og auðvelt er að móta það og gera úr því hluti. Þó nokkrir fornir munir hafa fundist úr klébergi við fornleifauppgröft. Græna bergið sem við sjáum á Kjalarnesi er hins vegar móberg – og er með þennan lit vegna jarðhitans.
Fjörur
Á Kjalarnesi er ströndin fjölbreytt með töngum, skerjum, klettum og víkum. Þar má líka finna fjörumó. Í honum má finna gamla trjástofna og greinar. Víða eru grýttar þangfjörur en eins eru sandfjörur í bland. Til að fá sýn á fjörugerðirnar er tilvalið að skoða vistgerðakort – (velja Fjörur undir Kortaþekjur).
(Fjörumórinn á Kjalarnesi er mestur innst í Hofsvík, talsvert sunnan við skólann og mjög nálægt þjóðvegi nr. 1.)
Fjörumór finnst þar sem sjávarborð hefur hækkað og sjór gengið á land þar sem fyrir var ferskvatnsvotlendi með þéttum setlögum eða mó.
Mórinn myndar þá undirlag fjörunnar sem er bæði þétt og hart. Oft er leir á þessu undirlagi, fjörupollar og smávaxið þang.
Athygli vekur hvað klóþang er áberandi víða á Kjalarnesi. Í þangi, sérstaklega klóþangi leynast fjölbreyttar lífverur og því getur verið árangursríkt að rannsaka lífríkið einmitt þar.
Þið getið annars fræðst um lífríki fjaranna, smádýr, fugla eða þörunga undir VIÐ SJÓINN – sjá aðalvalmynd.
Selir
Stöku sinnum sjást selir við ströndina. Lesa um seli.
Fuglar
Á Kjalarnesi er paradís fuglanna. Aðstæður til fuglaskoðunar eru góðar. Þar eru sérstaklega mikilvægar vetrarstöðvar straumanda. Öll ströndin telst vera mikilvægt fuglasvæði.
Ef þið setjið ykkur í spor fugla kemur það kannski ekki á óvart. Þar er nóg að fá í gogginn, tiltölulega rólegt og svo er þar fallegt. Haldið þið að fuglar hafi ekki fegurðarskyn?
Við getum til dæmis séð og heyrt:
vaðfugla: rauðbrystinga, tildrur, heiðlóur, lóuþræla, stelka, tjalda …
andfugla: stokkendur, straumendur, rauðhöfða, toppendur, hávellur, æðarfugl, gæsir …
máfa: svartbaka, sílamáfa, hvítmáfa, hettumáfa …
skarfa: dílaskarf og toppskarf (þeir eru á skerjunum)
spörfugla: aðallega stara
Straumönd er staðfugl og heldur sig við klettóttar strendur landsins á veturna en á sumrin við straumharðar næringarríkar ár. Fyrir utan Ísland finnst straumönd í Norður-Ameríku, á Grænlandi og austast í Síberíu.
Vindurinn
Á Kjalarnesi er oft gott veður en þar er líka algengt að komi mikið rok og sterkar vindhviður þannig að stundum verður að loka vegum. Mörg dæmi eru um að bílar hafi fokið út af. Esjan magnar upp vindinn, en veitir reyndar einnig skjól.
Mælingar á vindi á mismunandi stöðum á Kjalarnesi hafa sýnt að vindurinn blæs þar ekki alls staðar eins. Það er vegna Esjunnar og landslagsins. – Vindrósirnar á Kjalarnesi eru fjölbreyttar!
Vindrós
Vindrós er teikning sem sýnir hversu oft blæs úr tiltekinni vindátt á ákveðnum stað. Hér sjáum við til dæmis vindrós fyrir Móa á Kjalarnesi. Þar er algengasta vindáttin austanátt, en sterkastur er vindurinn úr norð-norðaustri.
Náttúruminjaskrá
Í mynni Hvalfjarðar er eyjan Andríðisey. Þar er mikil byggð sjófugla, einkum lunda. Eyjan og umhverfi hennar eru á náttúruminjaskrá. Svæðið telst einnig til mikilvægra fuglasvæða útfrá alþjóðlegu viðmiði (skammstafað IBA). – Reyndar á það við um alla ströndina á Kjalarnesi.
Hluti fjörunnar í Hofsvík er á náttúruminjaskrá því þar eru vistkerfi í fjörunni sem hafa mikið gildi. Þar er fjörumór og miklar klóþangsfjörur.
Nánar má lesa um Andríðisey og Hofsvík á vef Náttúrufræðistofnunar.
Berggangar og klettar á fjöru
- Horfið eftir áferð, lit og lögun.
- Athugið hvort þið sjáið lífverur.
- Klifrið og hoppið ef það er óhætt.
- Takið myndir eða teiknið myndir.
Fjörumór
- Hvernig er að ganga á fjörumó?
- Finnið þið eldgamla lurka eða trjágreinar í fjörumónum?
- Veltið fyrir ykkur löguninni. Víða má sjá í honum rendur.
- Sjáið þið lágvaxna þörunga sem gerir fjörumóinn grænan, einkum á vorin?
- Búið til myndasögu sem útskýrir hvernig fjörumór myndast.
Vindurinn
- Búið til ykkar eigið tæki sem hægt er að nota til að athuga úr hvaða átt vindurinn kemur. Farið um á vindasömum degi og kannið vindinn á ólíkum stöðum.
- Nefnið dæmi um foktjón á Kjalarnesi. Kannski eigið þið ykkar sögu – eða gætuð fundið gamlar fréttir.
Fuglar
- Fylgist með fuglum og notið kíki. Hér er lesefni um fuglaskoðun og hugmyndir um hvað sé hægt að athuga.
- Lesið um straumönd á Fuglavefnum.
Lífríki fjörunnar
- Í fjölbreyttum fjörum Kjalarness er lífríkið fjölbreytt og margt að skoða. Sjá VIÐ SJÓINN í aðalvalmynd.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Kvikugangur og berggangur
Nýlegt orð sem hefur svipaða merkingu og berggangur er kvikugangur. Með nýjustu tækni er hægt að fylgjast með hvernig eldkvika finnur sér leið um sprungur neðanjarðar og þá er talað um kvikugang fremur en berggang.
Jaspis
Umfjöllun um jaspis á vef Náttúruminjasafns Íslands.
Mikilvæg fuglasvæði (IBA)
Viðmiðin sem notuð eru má lesa á vef Náttúrufræðistofnunar.
Fjörumór
Um aldur fjörumósins á Kjalarnesi hefur höfundur ekki upplýsingar. Við Gróttu er einnig fjörumór og er hann álitinn 3000 ára gamall. Jafnframt er álitið að mórinn þar hafi myndast í votlendi á u.þ.b. 6000 árum áður en sjávarborð hækkaði.
Lurkarnir segja okkur að á Kjalarnesi hafi vaxið tré á svæðinu sem nú er orðið að fjörumó.
Fjörumór hefur lítið verið rannsakaður hér á landi skv. vef Náttúrufræðistofnunar Íslands.