Tankarnir

Vatnstankar eru venjulega staðsettir á hæðum í landslaginu. Með því móti myndast þrýstingur og vatnið rennur áreynslulítið í hverfin eftir þörfum. Það er gott að safna vatninu í tank því þá er minni hætta á vatnsskorti. Stundum er mikið vatn notað, til dæmis þegar allir fara í bað á sama tíma rétt fyrir jólin. Þá er gott að vita af nægu vatni.

Heita vatnið í tönkunum í Öskjuhlíð er komið frá Reykjadal í Mosfellsbæ, Elliðaárdal og Laugarnesi.

Upphaflegu tankarnir í Öskjuhlíð voru byggðir 1940. Vatnið í þá var leitt í lokuðum stokki eða rennu sem alltaf var talað um sem Hitaveitustokkinn. Það þótti þægilegt að ganga eftir honum og hjóla, enda gjarnan snjólaus.

Í fjórum af sex tönkum Perlunnar er heitt vatn.

4/6=2/3

Vatnsþrýstingur

  • Prófið að fylla tóma mjólkurfernu af vatni. Gerið gat neðarlega á fernuna og skoðið vel vatnsbununa. Breytist hún eftir því sem minnkar í fernunni? Lýsið!
  • Skoðið vel skýringarmyndina. Búið til líkan að vatnstanki sem stendur á hæð og tengið við hann slöngu sem leiðir niður í ímyndað þorp og kannið vatnsþrýstinginn. Beinið vatnsbununni upp í loft og athugið hversu hátt hún nær.
Heitavatnstankar - partur af Perlunni - (SH).
Lengst til hægri er dælustöð til að dæla vatni í tankinn. Af því tankurinn er á hæð myndast vatnsþrýstingur og vatnið rennur auðveldlega til byggðarinnar sem er neðar. Vatnið sækir í þá hæð sem er á yfirborði vatnsins í tankinum. (SH)

Öskjuhlíð 1965-70 – (HP – Ljósmyndasafn Reykjavíkur) || Öskjuhlíð 2023 – (SH) || undirgróður í skóginum – (SH) 

Veðurparadís

Það er gott að sóla sig í Öskjuhlíð. Hæðin myndar skjól fyrir norðanátt, en það er sú vindátt sem er oft ríkjandi í sólskini sunnanlands. Kannski tengist þessi staðreynd líka góðum trjávexti?

Gróðurinn - fyrr og nú

Öskjuhlíð hefur breyst mikið eins og þið sjáið á myndunum. Svart-hvíta myndin er frá því um 1965-70. Myndirnar eru teknar á svipuðum stað.

Mestu breytingarnar felast í auknum trjágróðri. Í kringum 1950 var byrjað að græða landið í Öskjuhlíð með áburði og eins að planta trjám. Trén eru víða orðin há. Nú eru klettar og klappir Öskjuhlíðar víðast hvar á kafi í skógi. Áberandi er birki, bergfura, sitkagreni og alaskaösp. Sums staðar er skógurinn skuggalegur einkum þar sem barrtrén vaxa þétt og eru hávaxin. Fjörugt ímyndunarafl getur laðað fram úlfa, en í raunveruleikanum gætu kanínur orðið á vegi ykkar.

Áður en skógrækt hófst í Öskjuhlíð var þar fyrir annar fjölbreyttur gróður einkum í hlíðunum. Þar voru skjólsælar grónar lautir eða bollar undir ævintýralegum klettum. Þar var mólendi – sjá plöntuvefinn. Á toppnum var landið lítið gróið eða ógróið.

Núna nær nokkuð fjölbreyttur gróður að vaxa þar sem skógurinn er ekki mjög þéttur og birta kemst að. Inni í dimmum skóginum er mosi víða áberandi og einn og einn burkni lifir þar góðu lífi. Sums staðar er nær enginn undirgróður.

Trén í Öskjuhlíð eru mörg orðin mjög há. Nú er svo komið að þau draga úr flugöryggi, en ein flugbrautin er í beinu framhaldi af skógi vöxnu svæði í Öskjuhlíð. Vegna þessa var hafist handa við að höggva fjölda trjáa í hlíðinni. Sjá nánar frétt á RÚV frá 11. febrúar 2025.

Askja = fremur grunnt ílát
Stundum eru öskjur með kúpt lok – líkt í laginu og Öskjuhlíð.

Grýtt eyja!

Einu sinni var Öskjuhlíð eyja. Það var við lok jökulskeiðs þegar sjávarborð stóð hátt – sjá nánar.

Öskjuhlíð stendur nú 61 metra yfir sjó. Í um 43ja metra hæð má sjá greinileg merki gamallar sjávarstrandar í hlíðum Öskjuhlíðar allan hringinn, … nema þar sem landi hefur verið raskað. Við sjáum að grjótið er sjávarbarið og sumt af því er með sérkennilega veðrun sem kallast býkúpuveðrun.

Í Öskjuhlíð má líka víða sjá jökulruðning og jökulmáðar klappir og stórgrýti.

Grjótnám og stríðsminjar

Í kringum árið 1913 var grjót tekið úr Öskjuhlíðinni til þess að nota við gerð Reykjavíkurhafnar. Í grjótnámunni er nú Keiluhöllin. Til þess að flytja grjótið var lögð járnbraut. Tvær eimreiðar voru notaðar við verkið. Hægt er að sjá aðra þeirra við Reykjavíkurhöfn á sumrin – hin er á Árbæjarsafni.

Hér og þar í Öskjuhlíð sjást minjar frá stríðsárunum. Víða eru byrgi og skýli. Einna mesta mannvirkið eru þó gryfjur þar sem voru tankar fyrir eldsneyti. (Olíutankana má sjá á svarthvítu myndinni hér að ofan.)

Önnur eimreiðin sem notuð var við grjótflutninga - (SH).
Sæbarið grjót og býkúpuveðrun - (SH).
Huldufólk? - (FI)

Perlan

Perlan er eitt af kennileitum Reykjavíkurborgar, sérstakt hús sem meira að segja snýst! Þaðan er frábært útsýni.

Í Perlunni eru flottar náttúrusýningar sem hægt er að læra mikið af. Náttúruminjasafn Íslands hannaði og sér um sýninguna Vatnið í náttúru Íslands.

Af hverju eru blikkandi ljós uppi á Perlunni?

Perlan efst á Öskjuhlíð - (ÁEi).

Gróður

  1. Finnið lúpínublett og veltið fyrir ykkur nánasta umhverfi hans. Ætli lúpínan geti breitt úr sér á þessum stað? Hvaða annar gróður er í kring? Ætli hann muni tapa samkeppninni við lúpínuna?
  2. Finnið maríustakk. Rannsakið sérstaklega laufin. Jaðrarnir eru tenntir. Æðar liggja um laufið, oft er talað um þær sem strengi. Lauf maríustakks er handstrengjótt. Eru hár á laufinu?
  3. Vex mosi á grjótinu eða annar gróður? Eru þar fléttur. Rannsakið vel. Sjá nánar.
  4. Kannið mismunandi undirgróður í skógi Öskjuhlíðar.
  5. Lærið um trén í skóginum í Öskjuhlíð. Hér getið þið valið úr verkefnum.

Grjótið

  1. Leitið að jökulsorfnu og sjávarbörðu grjóti í hlíðum Öskjuhlíðar. Takið myndir og veltið fyrir ykkur.
    • Finnið þið grjót með býkúpuveðrun?
  2. Skoðið lífríkið á og við grjótið.
  3. Finnið grjót sem ykkur finnst minna á eitthvað til dæmis: dýr, tröll, bíl eða stól.

Kanínurnar

Algengt er að sjá kanínur í Öskjuhlíð. Upphaflega voru þetta gæludýr sem fólk sleppti þegar það vildi ekki, eða gat ekki átt þau lengur.

Líf villikanína er ekki alltaf auðvelt, einkum í vetrarkuldum og þegar lítið er um æti. Einnig hafa komið upp sjúkdómar sem fella þær. Það er því illa gert að sleppa kanínunum á þennan hátt. Einnig er það slæmt fyrir náttúruna því kanínur eru ágeng tegund sem fer illa með gróður og hefur slæm áhrif á suma fugla.

Kanínunum fjölgar eins og kanínum!

Hægt er að hafa samband við Dýrahjálp Íslands til að losna við kanínur eða taka í fóstur.

>

KENNARAR / FULLORÐNIR

Vatnið

Gömlu hitaveitugeymarnir á Öskjuhlíð voru reistir eftir 1940. Vatnið var leitt í stokkum alla leið úr Reykjadal í Mosfellsbæ. Vinsælt var og er að nota stokkinn sem gönguleið.

Vatnsþrýstingur – verkefni
Í verkefninu þar sem notuð er ferna er verið að vinna með vatnsþrýsting. Þegar fernan er full er þrýstingurinn meiri og bunan stendur út.

Þegar búið er til líkan að vatnstanki mætti nota plastbox (t.d. utan af ís) fyrir tankinn. Svo þarf að koma fyrir slöngu frá tankinum og reyna að fylla vel í samskeyti. Því næst er vatn sett í tankinn og fylgst með þrýstingi vatnsins eftir því í hvað hæð byggðin er. Ef byggðin er hærra en tankurinn er ekki nægur vatnsþrýstingur. (Í verkefnum á vef Menntamálastofnunar er unnið með sams konar eðlisfræði í tilraun um gosbrunn, nr. 6. – SKOÐA)

Grjótið

Þó nokkuð er um grjót með hinni sérkennilegu býkúpuveðrun í Öskjuhlíð. Vænlegt svæði til að skoða grjót er ofan við Háskólann í Reykjavík og í norðvesturátt frá kirkjugarðinum.

Býkúpuveðrun er ýmist talin stafa af saltveðrun eða breytilegri rakadrægni bergsins (þegar veðrunin er byrjuð ýtir hún undir mismunandi rakastig bergsins og þarmeð enn meiri veðrun). Þessi veðrun er algengust í sjávargrjóti.

Gróður

Í bókinni Öskjuhlíð – náttúra og saga er meðal annars greint frá þróun gróðurs í Öskjuhlíð.

Um ákveðna kletta í Öskjuhlíð (Beneventum), sem var þekktur samkomustaður orti Benedikt Gröndal:

Klettarnir gráir gnæfa
ginnstyrkir upp um hlíð,
og björtum blómum þeir skýla
byljum fyrir og hríð.

(ginn- er til áherslu =mjög styrkir)

Ýmsar sögulegar minjar og frásagnir

Öskjuhlíð og sagan: https://afangar.com/byggdasaga/oskjuhlid/

Örnefnið

Um örnefnið Öskjuhlíð má lesa á Vísindavefnum.