Hið víðáttumikla Leitahraun sem kom upp fyrir um 5200 árum (austan í Bláfjöllum) flæddi meðal annars yfir hluta Elliðavatns sem þá var mun stærra en það er nú og umkringt miklu votlendi.
Þegar hraunið, sem var þunnfljótandi, skreið yfir votlendið urðu miklar gufusprengingar og læti. Innilokað vatnið hitnaði og breyttist í gufu sem var undir miklum þrýstingi og fann sér leið í gegnum hraunið með látum. Þar mynduðust gervigígar, Rauðhólar.
Rauðhólar ná yfir 0,8 km2 svæði og upphaflega voru þeir næstum 100 talsins.
Hafið þið horft á þykkan graut, til dæmis hafragraut sjóða?
Rauðhólar eru friðlýstir sem fólkvangur. Lesa um friðlýsinguna.
Gervigíga er fyrst og fremst að finna á Íslandi. Þeir eru þó þekktir á strandsvæðum á Hawaii, á Galapagos og líka á Mars!
Gervigígarnir á Íslandi eru því mikilvægir fyrir allan heiminn.
Mikið raskaðir
Í seinni heimsstyrjöldinni kom erlendur her til Íslands. Honum fylgdu öflugar vinnuvélar og miklar framkvæmdir. Það þurfti að byggja hús, leggja vegi og flugvelli. Nauðsynlegt var að komast í gott jarðefni og rauðamölin í Rauðhólum þótti henta mjög vel. Stærsti hlutinn fór í Reykjavíkurflugvöll. – Í mörg ár var svo haldið áfram að taka efni úr Rauðhólum og var það meðal annars notað í stíga og vegi í Heiðmörk og víðs vegar í Reykjavík.
Rauðir?
Mér finnst rauðir stígar flottir!
Rauðhólarnir eru rauðir að innan. Það sést vel á hólunum sem hafa verið skemmdir en einnig má sums staðar sjá glitta í þennan fallega rauða lit á yfirborðinu á óröskuðu gígunum. Liturinn er álitinn kominn frá rauðum lit í vatnasetinu og efnabreytingum sem urðu í berginu.
Sigurður Þórarinsson
Sigurður Þórarinsson jarðfræðingur (1912-1983) var meðal þeirra fyrstu sem beitti sér fyrir náttúruvernd á Íslandi. Hann gerði sér grein fyrir hversu merkilegir Rauðhólar væru og vildi vernda þá, þrátt fyrir að margir þeirra væru skaddaðir og jafnvel horfnir.
Það er mikilvægt að læra af mistökum – og Rauðhólar geta minnt okkur á að vanda okkur.
Gróður
Í og við Rauðhóla er villtur gróður og mosi sem gaman er að skoða. Þetta er hinn náttúrulegi gróður svæðisins.
Því miður er þó líka lúpína að breiða úr sér í friðlandinu, einkum í þeim hluta þar sem röskuðu gígarnir eru. Nokkuð er um tré á svæðinu, einkum víði. Hávaxin tré, t.d. fura eða greni eiga þar ekki heima, auk þess sem þau geta skemmt jarðmyndanirnar sem verið er að vernda.
Þegar horft er í átt að Norðlingaholti af Rauðhólum er í milli mjög fallegt votlendi þar sem áin Bugða rennur um. Á vorin á hún það til að flæða yfir bakka sína. Þar vaxa plöntur sem þola eða þurfa mikinn raka.
- Skoðið það sem sagt er um friðlýsingu Rauðhóla á vef Náttúruverndarstofnunar. Veltið sérstaklega fyrir ykkur ógnum og tækifærum.
- Í ljósi þess að gervigígar eru fágætir (=ekki algengir) í heiminum eru þeir mjög mikilvægir og hafa alþjóðlega mikið gildi. Nefnið fleira í náttúru Íslands sem hefur mikið gildi alþjóðlega.
- Skoðið Rauðhóla á loftmynd (map.is).
Heimsækið Rauðhóla. Þar má ýmislegt gera:
- kanna umhverfið vel með myndunarsöguna í huga. Þið ættuð að skoða heila gíga og raskaða gíga.
- mála mynd og taka myndir.
Í framhaldinu mætti setja upp sýningu eða útbúa veggspjöld um mikilvægi þess að vernda einstaka náttúru. - hafa augun opin fyrir lífríki (fuglum, gróðri og kannski smádýrum).
- tékka á mannvirkjum frá stríðsárunum (til dæmis steyptum húsgrunnum).
- ímynda ykkur að þið séuð fararstjórar og séuð að undirbúa ferð með hóp fólks. Hvað mynduð þið sýna þeim? (Þið getið líka farið með vini eða ættingja í svona ferð.)
- velta fyrir ykkur hvort þið sjáið eitthvað í friðlandinu sem betur mætti fara. Þið gætuð jafnvel verið í sambandi við Náttúruverndarstofnun.
Smellið efst til hægri til að sjá meira af kortinu!
Hvaða leið?
Áhugavert er að ganga úr Norðlingaholtshverfinu á stígum og koma að þeim gígum sem eru ennþá óraskaðir – hinir röskuðu eru í meiri fjarlægð. Einnig mætti aka Heiðmerkurveg og koma beint þar að sem röskunin er mest.
KENNARAR / FULLORÐNIR
Gervigígar
Nánari útlistun á gervigígum má sjá á vef Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Á fáum stöðum eru magnaðri gervigígar en einmitt í Mývatnssveit.
Einkum skal vekja athygli á að í stærri gervigígunum, þeim efnismiklu (líkt og Rauðhólum) má gera ráð fyrir að „gosin“ í þeim hafi verið endurtekin, þ.e. ekki einungis verið eitt í byrjun þegar hraunið lagðist yfir. Hraunrásir hafi myndast í hrauninu og stöðugt bætt við og hitað vatn sem til staðar var og því orðið endurtekin „gos“. Gervigígar eru frábrugðnir raunverulegum gígum því þeir hafa ekki lóðrétta gosrás, heldur berst kvikan lárétt til gíganna í lokuðum hraunrásum undir yfirborði.
Þegar soðinn er hafragrautur breytist vatnið í gufu sem finnur sér leið í gegnum grautinn sjálfan. Þá myndast eins konar gígar í pottinum.
Rauður litur
Ryðrauður litur er áberandi í Rauðhólum. „Það má skýra að einhverju leyti með járnoxun en einnig er talið líklegt að mikið af gjallinu sé þakið þunnu lagi af rauðleitri eðju úr vatnasetinu (Hamilton o.fl. 2017). – Sjá skýrslu.
Friðlýsing
Rauðhólar voru friðlýstir sem náttúruvætti árið 1961 og breytt í fólkvang árið 1974. Mætti ræða við eldri krakkana muninn þarna á.
Fjöldi
Rauðhólar voru rannsakaðir, kortlagðir og ljósmyndaðir snemma á tuttugustu öld (von Komorowicz 1912) svo upphaflegt útlit svæðisins er þekkt. Á korti hans eru merktir 98 gígar með tölustöfum. Hvað telst gígur og hvað ekki hefur kannski í einhverjum tilvikum verið óljóst og því er talað um „í kringum 100“ hér á fræðsluvefnum. (Sjá annars skýrslu Náttúrufræðistofnunar.)
Gróður
Jarðminjar eru aðalatriðið í Rauðhólum en þar er einnig gott að skoða gróður. Vísað skal á almenna síðu um plöntur, hvað varðar verkefni og fleira.