Í þessum háu sjávarbökkum eru stórmerkileg og gömul jarðlög. Þau eru kölluð Elliðavogslögin og eru þau sérstaklega aðgengileg einmitt hér. Þau sjást líka vel í Ártúnshöfða. Þau hafa annars talsverða útbreiðslu á höfuðborgarsvæðinu en eru á kafi undir yngri jarðlögum.
Jarðfræðingurinn Helgi Pjeturs (1872-1949) rannsakaði lögin. Hann sá að skiptust á lög af grófum jökulruðningi (jökulbergi) og setlög (bæði sjávarset og þurrlendisset). Ofan á lagðist svo þétt Reykjavíkurgrágrýtið.
Út frá athugunum var hægt að álykta, og uppgötva, að ísöldin var ekki samfelldur langur vetur heldur skiptust á jökulskeið og hlýskeið. Setlögin mynduðust á hlýskeiðum, en jökulruðningurinn á jökulskeiðum.
Eins mátti draga þá ályktun að sjávarstaða hefði verið breytileg þegar Elliðavogslögin mynduðust. Setlögin sem við sjáum, og Helgi Pjeturs sá líka, hafa ýmist myndast í sjó eða fersku vatni á landi.
- Hvaða ógnir geta staðið að Háubökkum?
- Eitt af því sem nefnt er á vef Umhverfisstofnunar er gróður. Veltið fyrir ykkur hvernig gróður getur verið óæskilegur fyrir náttúruvættið.
- Hvað annað dettur ykkur í hug?
- Hvernig finnst ykkur umhverfið í kringum Háubakka? – Um er að ræða friðað svæði – er það augljóst?
- Er eitthvað hægt að gera fyrir Háubakka?
- Í stafsetningarreglum frá 1929 er sagt að rita skuli é en ekki je. Ef þið komist í gamlar bækur frá því fyrir 1929 er gaman að blaða í þeim með þetta í huga. Um hvað er bókin?
Í setlögunum má finna steingerðar lífrænar leifar. Það er samt ekki mjög auðvelt, en sérfræðingar sjá fornar skeljar í sjávarsetlögunum og í þurrlendissetlögunum er surtarbrandur með ýmsum plöntuleifum.
Surtarbrandur er massi af samanpressaðum plöntuleifum eða mó, sem hefur breyst í kol. Surtarbrandur er dökkur að lit og harður. surtarbrandur = brúnkol
Mór er líka samanpressaðar plöntuleifar. Hann er mjúkur viðkomu, rakur og hefur ekki kolast.
Bæði surtarbrand og þurrkaðan mó má nota sem eldsneyti.
- Háubakkar voru friðlýstir sem náttúruvætti árið 1983. Því miður var mjög merkilegur hluti setlaganna eyðilagður fyrir þann tíma.
- Elliðavogslögin eru líklega á bilinu 200.000 – 400.000 ára og endurspegla um 100.000 ára jarðsögu.
KENNARAR / FULLORÐNIR
é – je
Frásögn Guðrúnar Kvaran á Vísindavefnum.
Skýrsla um Háubakka
Umhverfisstofnun: Háubakkar, verndar- og stjórnunaráætlun 2015-2024
Surtarbrandur / mór
Algengt var að taka mó og þurrka og nota sem eldsneyti í gamla daga. Á stríðsárunum var nokkuð um að grafið væri eftir surtarbrandi á Íslandi. Hann kom í stað kola, en þá voru innflutt kol mjög dýr. Kol voru notuð til að hita hús fyrir tíma hitaveitu.